«Забон ҳастии миллат аст. Миллате, ки забони худро ҳифз мекунад, дар асл таърих, фарҳанг ва ҳувияти худро ҳифз менамояд.»

Забон яке аз муқаддастарин падидаҳои ҳаёти инсон ва муҳимтарин рукни ҳастии ҳар миллат мебошад. Инсон бо забон аввалин бор ҷаҳонро мешиносад, эҳсосоти худро баён мекунад, андеша меофарад ва таҷрибаи зиндагиро ба дигарон мерасонад. Миллат низ тавассути забон хотираи таърихии худро нигоҳ медорад ва арзишҳои маънавию фарҳангии худро аз як насл ба насли дигар интиқол медиҳад.

Забони модарӣ барои ҳар инсон аз нахустин сухани модар оғоз меёбад. Кӯдак пеш аз он ки маънои калимаҳои зиёдеро дарк кунад, оҳанги меҳру муҳаббатро аз забони модар мешунавад. Баъдтар маҳз ҳамин забон ба воситаи асосии омӯзиш, андешаронӣ ва муоширати ӯ табдил меёбад. Аз ин рӯ, забон на танҳо маҷмӯи калимаҳо ва қоидаҳои грамматикӣ, балки ҷузъи ҷудонашавандаи шахсият ва худшиносии инсон аст.

Миллатҳое, ки ба забони худ арҷ мегузоранд, дар ҳифзи фарҳанг ва таърихи худ низ устувортар мебошанд. Дар ҳар як вожаи қадимӣ порае аз таърих, дар ҳар як мақолу зарбулмасал таҷрибаи зиндагӣ ва дар ҳар як асари адабӣ ҷаҳони маънавии гузаштагони мо инъикос ёфтааст. Аз ҳамин ҷост, ки забонро метавон оинаи фарҳанг ва хотираи зиндаи миллат номид.

Забони тоҷикӣ низ роҳи тӯлонии таърихиро тай намуда, то имрӯз ҳамчун яке аз забонҳои ғании фарҳангӣ ва адабии минтақа боқӣ мондааст. Осори бузурги адибону донишмандони тоҷик далели равшани имкониятҳои васеи ин забон мебошад. Номи устод Рӯдакӣ, Абулқосим Фирдавсӣ, Носири Хусрав, Ҷалолуддини Балхӣ, Саъдӣ, Ҳофиз, Аҳмади Дониш, Садриддин Айнӣ ва даҳҳо чеҳраи дигари адабию илмӣ бо таърихи рушди забони мо пайванди ногусастанӣ дорад.

Мероси адабии гузаштагон нишон медиҳад, ки забони тоҷикӣ танҳо воситаи гуфтугӯ набудааст. Бо ин забон андешаҳои баланди фалсафӣ, осори илмӣ, достонҳои бузург, ғазалҳои нодир ва асарҳои таърихию фарҳангӣ офарида шудаанд. Ҳамин ганҷинаи маънавӣ ба забони тоҷикӣ умри дароз бахшида, онро ба як қисми муҳими худшиносии миллӣ табдил додааст.

Дар таърихи навини Тоҷикистон низ масъалаи мақоми забон аҳамияти хосса пайдо кардааст. 22 июли соли 1989 Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи забон» қабул гардид, ки тибқи он ба забони тоҷикӣ мақоми давлатӣ дода шуд. Ин рӯйдод дар роҳи таҳкими мавқеи забони тоҷикӣ аҳамияти муҳим дошт.

Пас аз ба даст овардани истиқлолияти давлатӣ зарурати мукаммал намудани заминаҳои ҳуқуқии забони давлатӣ боз ҳам бештар гардид. 5 октябри соли 2009 Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи забони давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон» қабул шуд. Қонуни мазкур истифода, ҳифз ва рушди забони давлатиро дар соҳаҳои гуногуни ҳаёти ҷомеа танзим намуда, барои густариши мақоми он заминаи ҳуқуқӣ фароҳам овард.

5 октябр дар Тоҷикистон ҳамчун Рӯзи забони давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон таҷлил мешавад. Ин сана танҳо як рӯзи тақвимӣ нест. Он моро водор месозад, ки ба забони худ бо нигоҳи масъулиятшиносона назар кунем ва дарк намоем, ки ҳифзи забон танҳо вазифаи муассисаҳои давлатӣ ё забоншиносон нест. Ин масъулияти ҳар як соҳибзабон мебошад.

Эҳтиром ба забони давлатӣ пеш аз ҳама аз тарзи сухан гуфтан ва навиштани худи мо оғоз меёбад. Вақте инсон калимаҳоро дуруст интихоб мекунад, қоидаҳои забонро риоя менамояд ва сухани равону фаҳмо мегӯяд, ӯ дар асл ба забони худ эҳтиром мегузорад. Баръакс, беэътиноӣ ба меъёрҳои забонӣ, истифодаи нодурусти вожаҳо ва омехтаи бесарусомони забонҳо метавонад ба фарҳанги сухан таъсири манфӣ расонад.

Дар айни замон, донистани забонҳои дигар низ барои инсон аҳамияти калон дорад. Ҷаҳони муосир аз мо дониш, муоширати васеъ ва қобилияти истифодаи забонҳои гуногунро талаб мекунад. Омӯхтани забонҳои хориҷӣ имкониятҳои нави илмӣ, фарҳангӣ ва касбиро фароҳам месозад. Аммо донистани забонҳои дигар набояд боиси камарзиш донистани забони модарӣ гардад. Баръакс, шахсе, ки забони худро хуб медонад, метавонад дигар забонҳоро низ бо осонӣ ва дарки дуруст омӯзад.

Имрӯз рушди технология ва густариши шабакаҳои иҷтимоӣ ба истифодаи забон таъсири назаррас мерасонад. Муоширати кӯтоҳ, истифодаи ихтисорот, калимаҳои бегона ва навишти ғайримеъёрӣ дар муҳити маҷозӣ бештар ба назар мерасад. Аз ин рӯ, зарур аст, ки дар баробари истифодаи имкониятҳои технология, фарҳанги забонӣ низ ҳифз карда шавад.

Нақши оила ва мактаб дар ин масъала махсусан муҳим аст. Муҳаббат ба забони модарӣ бояд аз муҳити хона оғоз ёбад. Агар кӯдак аз хурдӣ сухани дуруст, китобхонӣ ва муносибати эҳтиромона ба забонро омӯзад, дар оянда ӯ низ соҳиби фарҳанги баланди сухан мегардад. Мактаб бошад, ин муҳаббатро бо дониш ва саводи забонӣ тақвият мебахшад.

Китобхонӣ яке аз роҳҳои беҳтарини ғанӣ гардонидани захираи луғавӣ ва такмили нутқ мебошад. Хондани осори адибони классикӣ ва муосир ба инсон имкон медиҳад, ки зебоии забони тоҷикӣ, имкониятҳои васеи он ва нозукиҳои маъноии калимаҳоро бештар эҳсос кунад. Забон ҳар қадар бештар хонда, навишта ва дуруст истифода шавад, ҳамон қадар зиндаву пурқувват мемонад.

Забон инчунин воситаи пайванди наслҳост. Мо имрӯз суханони зиёди аҷдодони худро тавассути ҳамин забон мехонем ва мефаҳмем. Агар забон набошад, робитаи маънавии гузашта бо имрӯз заиф мегардад. Аз ин рӯ, ҳар як насл бояд он меросеро, ки аз гузашта гирифтааст, на танҳо нигоҳ дорад, балки ба насли баъдӣ ғанитару мукаммалтар расонад.

Истиқлолияти давлатӣ барои рушди забони тоҷикӣ имкониятҳои нав фароҳам овардааст. Забони давлатӣ дар соҳаҳои маориф, фарҳанг, илм, идоракунии давлатӣ, воситаҳои ахбори омма ва дигар бахшҳои ҳаёти ҷомеа истифода мешавад. Ин имкониятҳо масъулияти моро низ бештар мекунанд: забон бояд на танҳо дар сухан, балки дар илму дониш, технология, фаъолияти касбӣ ва муносибатҳои ҷамъиятӣ низ пайваста рушд кунад.

Забон падидаи зинда аст. Он дар баробари ҷомеа тағйир меёбад, калимаҳои нав қабул мекунад ва барои ифодаи мафҳумҳои нав имкониятҳои тоза пайдо менамояд. Муҳим он аст, ки ин раванд бо риояи меъёрҳои адабӣ, эҳтиром ба мероси забонӣ ва муносибати масъулона сурат гирад.

Имрӯз ҳифзи забони тоҷикӣ танҳо ҳифзи як воситаи муошират нест. Ин ҳифзи таърих, фарҳанг, адабиёт, хотираи миллӣ ва арзишҳои маънавии мост. Ҳар ҷумлаи дуруст навишташуда, ҳар китоби хондашуда, ҳар сухани босаводона гуфташуда ва ҳар кӯдаке, ки забони модариро дуруст меомӯзад, як қадами хурд дар роҳи пойдории забон мебошад.

Мо забонро аз гузашта ба мерос гирифтаем, аммо ояндаи он ба муносибати насли имрӯз вобаста аст. Агар ба забони худ муҳаббат дошта бошем, онро дуруст истифода барем, китоб хонем, фарҳанги суханро риоя намоем ва барои рушди он талош кунем, ин ганҷи маънавӣ барои наслҳои оянда низ боқӣ хоҳад монд.

Забони тоҷикӣ мероси гаронбаҳои ниёгон ва сарвати маънавии имрӯзи мост. Он моро ба гузашта мепайвандад, дар имрӯз ҳамроҳӣ мекунад ва метавонад роҳи моро ба сӯи оянда равшан созад.

Забонро ҳифз кардан - хотираи миллатро зинда нигоҳ доштан аст.
Забонро дӯст доштан - фарҳанги худро дӯст доштан аст.
Забони модариро ба таври шоиста истифода бурдан - масъулияти ҳар яки мост.

Фарорасии Рӯзи забони давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон муборак бошад!

Сафаров Б.Б., Давлатов Д.А. Ибронов С.С.-кафедраи физикаи тиббӣ ва биологӣ бо асосҳои технологияи информатсионӣ