(БА ИСТИҚБОЛИ 35-СОЛАГИИ ИСТИҚЛОЛИ ДАВЛАТӢ ВА 29-СОЛАГИИ ВАҲДАТИ МИЛЛӢ)  

Дар шароити ҷаҳони муосир, ки пур аз таѓйироти сиёсӣ ва иҷтимоӣ мебошад, масъалаи сулҳ ва ваҳдати миллӣ барои ҳар як давлат аҳамияти ҳаётан муҳим дорад. Таҷрибаи таърихии халқҳо нишон медиҳад, ки танҳо дар шароити сулҳу субот ва ҳамдигарфаҳмӣ ҷомеа метавонад ба рушди устувор ноил гардад. Барои Ҷумҳурии Тоҷикистон низ ваҳдати миллӣ яке аз арзишҳои бунёдӣ ва кафили пойдории давлатдории миллӣ ба ҳисоб меравад.

Пас аз ба даст овардани истиқлолияти давлатӣ, Тоҷикистон ба як қатор мушкилоти ҷиддии сиёсӣ ва иқтисодӣ рӯ ба рӯ гардид. Ҷанги шаҳрвандӣ, ки солҳои 90-уми асри гузашта ба вуқӯъ пайваст, ба иқтисоди миллӣ, сохторҳои давлатӣ ва зиндагии мардум зарари бузург расонд. Дар чунин шароити ҳассос ва сарнавиштсоз, масъалаи барқарор намудани сулҳ ва таъмини ваҳдати миллӣ ба вазифаи аввалиндараҷаи роҳбарияти давлат табдил ёфт.

Дар ин раванд нақши Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон хеле муҳим ва таърихӣ арзёбӣ мегардад. Маҳз бо иродаи қавӣ, сиёсати хирадмандона ва талошҳои пайгиронаи Пешвои миллат сулҳу субот дар кишвар барқарор гардида, заминаи боэътимод барои рушди минбаъдаи давлат фароҳам оварда шуд.

Имзои санади сарнавиштсоз – Созишномаи умумии сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон оғози марҳилаи нави таърихи Тоҷикистон гардид. Аз ҳамон давра то имрӯз, дар заминаи ваҳдати миллӣ кишвар ба дастовардҳои назаррас дар соҳаҳои сиёсӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоӣ ноил гардидааст.

Аз ин рӯ, омӯзиши амиқи ин мавзӯъ барои дарки воқеии арзиши сулҳ ва ваҳдати миллӣ, инчунин тарбияи ҳисси ватандӯстӣ ва худшиносии миллӣ дар байни насли ҷавон аҳамияти хос дорад.

Мафҳум ва моҳияти ваҳдати миллӣ. Ваҳдат яке аз мафҳумҳои муҳими сиёсӣ ва иҷтимоӣ мебошад, ки ҳамбастагӣ, ҳамдигарфаҳмӣ ва ягонагии тамоми қишрҳои ҷомеаро ифода мекунад. Он заминаи асосии сулҳу субот дар давлат ба шумор рафта, барои рушди устувори сиёсӣ, иқтисодӣ ва фарҳангӣ шароити мусоид фароҳам меорад. Моҳияти ваҳдати миллӣ дар он зоҳир мегардад, ки тамоми гурӯҳҳои иҷтимоӣ, новобаста аз миллат, забон, дин ва ҷаҳонбинӣ, дар атрофи як ҳадафи умумӣ – пешрафт ва ободии Ватан муттаҳид мегарданд. Ин раванд ҳисси масъулиятшиносӣ ва худшиносии миллиро тақвият дода, ба устувории давлат мусоидат менамояд. Дар шароити Тоҷикистон ваҳдати миллӣ ҳамчун дастоварди бузурги таърихӣ арзёбӣ мегардад. Маҳз бо шарофати он, ҷомеаи тоҷик пас аз давраи душвори ҷанги шаҳрвандӣ тавонист ба сулҳу оромӣ ва рушди устувор ноил гардад. Дар ин раванд нақши Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомали Раҳмон хеле бузург мебошад, ки бо сиёсати хирадмандона ва талошҳои пайгирона ба таҳкими ваҳдати миллӣ замина гузошт. Ваҳдати миллӣ на танҳо як мафҳуми сиёсӣ, балки пояи устувори давлатдорӣ ва кафили ояндаи дурахшони ҳар як миллат ба ҳисоб меравад.

Пас аз ба даст овардани истиқлолияти давлатӣ, Ҷумҳурии Тоҷикистон ба марҳилаи нави таърихӣ ворид гардид, ки бо умедҳои бузург, вале ҳамзамон бо мушкилоти вазнин ҳамроҳ буд. Давлат ҳанӯз таҷрибаи пурраи идоракунии мустақил надошт ва низоми сиёсиву иқтисодӣ дар ҳолати гузариш қарор дошт. Дар солҳои аввали истиқлолият ихтилофҳои сиёсӣ ва иҷтимоӣ дар кишвар шиддат гирифтанд, ки дар натиҷа ба ҷанги шаҳрвандӣ оварда расонд. Ин фоҷиаи миллӣ ба тамоми соҳаҳои ҳаёти ҷомеа таъсири манфӣ расонд: иқтисодиёт хароб гардид, фаъолияти бисёр корхонаҳо қатъ шуд, инфрасохтори иҷтимоӣ осеб дид ва сатҳи зиндагии аҳолӣ ба таври назаррас паст гардид. Ҷанг инчунин боиси муҳоҷирати иҷбории ҳазорҳо шаҳрвандон, аз байн рафтани амнияти иҷтимоӣ ва пайдо шудани ноустувории сиёсӣ дар кишвар гардид. Дар чунин шароити вазнин, таҳдиди аз даст рафтани давлатдорӣ воқеӣ гардид ва зарурати фаврии ҳалли буҳрони сиёсӣ ба миён омад.

Дар ин давраи ҳассос, масъулияти бузурги таърихӣ ба дӯши роҳбарияти давлат гузошта шуд. Бо талошҳои пайгирона ва иродаи устувор, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон барои нигоҳ доштани сохти давлатдорӣ ва оғоз намудани раванди сулҳ қадамҳои аввалин гузоштанд. Ин ташаббусҳо заминаи муҳим барои оғози гуфтушунидҳои сиёсӣ гардиданд, ки баъдан ба барқарорсозии сулҳ оварда расонд. Ҳамин вазъияти душвор нишон дод, ки танҳо тавассути ваҳдати миллӣ ва ҳамдигарфаҳмӣ метавон аз буҳрони сиёсӣ раҳо ёфт ва пояҳои давлатдории мустақилро устувор кард.

Нақши Пешвои миллат дар барқарорсозии сулҳ ва оғози раванди ваҳдат дар ҷои аввал меистад. Пас аз ба даст овардани истиқлолият, Тоҷикистон ба марҳилаи хеле душвор ва пуртазоди таърихӣ ворид гардид. Ҷанги шаҳрвандӣ вазъи сиёсӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоии кишварро ба буҳрони ҷиддӣ оварда расонд. Дар чунин шароит, масъалаи нигоҳ доштани давлатдорӣ ва барқарор намудани сулҳ ба вазифаи аввалиндараҷа табдил ёфт. Дар ин давраи ҳассос, роҳбарияти давлат кӯшиш намуд, ки роҳи ҳалро на дар муқовимат, балки дар гуфтушунид ва ҳамдигарфаҳмӣ ҷустуҷӯ намояд. Бо ташаббус ва сиёсати сулҳҷӯёнаи Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон, раванди музокироти сиёсӣ оғоз гардид. Ин раванд барои ба ҳам овардани ҷонибҳои даргир ва коҳиш додани шиддати низоъ аҳамияти бузург дошт. Музокирот ва гуфтушунидҳои тӯлонӣ бо иштироки ҷонибҳои манфиатдор дар фазои мураккаб сурат мегирифт. Бо вуҷуди душвориҳои зиёд, иродаи қавӣ ва сиёсати оқилонаи роҳбарияти давлат имконият дод, ки тадриҷан ба созиш наздик шаванд. Ин раванд нишон дод, ки танҳо бо роҳи сулҳ ва гуфтугӯ метавон буҳрони сиёсиро ҳал намуд.

       Пас аз ба даст овардани истиқлолияти давлатӣ дар соли 1991, Ҷумҳурии Тоҷикистон ба марҳилаи нави таърихии давлатдорӣ ворид гардид. Ин марҳила барои халқи тоҷик аз як тараф бо орзуҳои бузурги озодӣ, худшиносӣ ва бунёди давлати мустақил оғоз ёфт, аз ҷониби дигар бошад, бо мушкилоти ҷиддии сиёсӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоӣ ҳамроҳ гардид. Дар солҳои аввали истиқлолият, низоми идоракунии давлатӣ ҳанӯз пурра ташаккул наёфта буд. Ин ҳолат боиси заъфи сохторҳои давлатӣ, норасоии таҷрибаи сиёсӣ ва афзоиши ихтилофҳои дохилӣ гардид. Дар натиҷа, вазъи сиёсӣ тадриҷан ноустувор шуда, ба буҳрони ҷиддӣ табдил ёфт. Яке аз рӯйдодҳои фоҷиабори ин давра сар задани ҷанги шаҳрвандӣ буд. Ин ҷанг, ки солҳои 1992–1997 идома ёфт, ба тамоми соҳаҳои ҳаёти ҷомеа таъсири харобиовар расонд. Иқтисоди миллӣ ба таври ҷиддӣ осеб дид, бисёр корхонаҳо аз фаъолият монданд, истеҳсолот коҳиш ёфт ва сатҳи зиндагии аҳолӣ ба таври назаррас паст гардид. Ҷанг инчунин боиси хароб шудани инфрасохтори иҷтимоӣ, аз ҷумла мактабҳо, беморхонаҳо ва роҳҳо гардид. Дар баробари ин, ноамнӣ ва ноустуворӣ дар кишвар афзоиш ёфта, зиндагии осоиштаи мардум зери хатар қарор гирифт. Ҳазорҳо шаҳрвандон маҷбур шуданд макони зисти худро тарк намуда, муҳоҷир шаванд, ки ин ҳолат мушкилоти иҷтимоиро боз ҳам вазнинтар сохт. Дар чунин шароити душвор, масъалаи ҳифзи давлатдорӣ ва барқарорсозии сулҳ ба масъалаи аввалиндараҷа табдил ёфт. Ҷомеа ба ҳамдигарфаҳмӣ, оромӣ ва ваҳдати миллӣ эҳтиёҷ пайдо кард, зеро танҳо тавассути ягонагӣ метавонист кишвар аз буҳрони сиёсӣ ва иҷтимоӣ раҳо ёбад. Ин давраи таърихӣ нишон дод, ки бе сулҳу субот ва ваҳдати миллӣ рушди давлатдорӣ имконнопазир аст. Маҳз дар ҳамин шароит зарурати пайдо кардани роҳҳои сулҳомез ва оғози гуфтушунидҳои сиёсӣ ба миён омад, ки баъдан ба марҳилаи нави таърихи Тоҷикистон замина гузошт.

Низоъҳои сиёсӣ, ихтилофҳои дохилӣ ва заъфи сохторҳои давлатӣ кишварро ба вазъи буҳрони амиқ расонданд. Ҷанги шаҳрвандӣ, ки дар аввали солҳои 90-уми асри ХХ сар зад, ба тамоми соҳаҳои ҳаёти ҷомеа таъсири харобиовар расонида, хатари ҷиддии аз байн рафтани давлатдориро ба вуҷуд овард. Дар чунин шароити вазнин, масъалаи ҳифзи давлат, нигоҳ доштани тамомияти арзӣ ва барқарорсозии сулҳ ба вазифаи сарнавиштсоз табдил ёфт. Ҷомеаи Тоҷикистон дар вазъияте қарор гирифт, ки танҳо тавассути гуфтушунид, ҳамдигарфаҳмӣ ва сиёсати хирадмандона имкони наҷоти давлат вуҷуд дошт. Дар ҳамин давраи ҳассос, нақши Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ раҳмон ҳамчун шахсияти таърихӣ ва роҳбари масъул ба таври возеҳ зуҳур намуд. Ӯ дарк мекард, ки идомаи низоъ метавонад ба фоҷиаи миллӣ ва парокандашавии давлат оварда расонад. Аз ҳамин лиҳоз, роҳи сулҳ ва муколамаи сиёсиро ҳамчун ягона роҳи ҳалли буҳрон интихоб намуд.
Яке аз хусусиятҳои муҳими сиёсати Пешвои миллат дар ин давра он буд, ки ӯ ба ҷойи усулҳои қувва, ба усули музокирот ва созиш такя намуд. Ин интихоб на танҳо далели хирадмандӣ, балки нишонаи масъулияти баланди давлатӣ ва дарки амиқи манфиатҳои миллӣ буд. Бо ташаббуси ӯ раванди гуфтушунидҳои сиёсӣ оғоз гардид, ки дар он намояндагони қувваҳои гуногуни сиёсӣ иштирок мекарданд. Раванди музокироти сулҳ осон набуд. Он дар шароити нобоварӣ, шиддати сиёсӣ ва фишорҳои зиёди дохилӣ ва хориҷӣ мегузашт. Бо вуҷуди ин, иродаи қавии роҳбарияти давлат ва талошҳои пайгиронаи Пешвои миллат имконият доданд, ки тадриҷан фазои эътимод миёни ҷонибҳо ба вуҷуд ояд. Ҳар як даври гуфтушунид қадаме ба сӯи оромӣ ва суботи сиёсӣ маҳсуб меёфт.

Дар ин раванд, муҳокимаи масъалаҳои сарнавиштсоз, аз ҷумла тақсими қудрат, баргардонидани гурезаҳо, кафолати ҳуқуқҳои сиёсӣ ва барқарорсозии институтҳои давлатӣ мавқеи муҳим дошт. Ҳар як масъала бо эҳсоси баланди масъулият ва бо дарки амиқи манфиатҳои миллӣ баррасӣ мегардид.

Пас аз ба даст омадани сулҳ ва таҳкими ваҳдати миллӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон, марҳилаи нави рушди давлатдорӣ оғоз гардид. Бо кӯшишу талошҳои зиёди муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон 5- дастоварҳои асосӣ, пай дар пайи дар рушду суботи мамлакат ба амал омаданд.

       1. Дастовард - Вахдати миллӣ мебошад.

       Имзои санади сарнавиштсоз - Созишномаи умумии сулҳ ва ризоияти миллӣ, ки 27- июни соли 1997 дар шаҳри Москва ба имзо расида буд ба ҷанги шаҳрвандӣ хотима бахшид. Ин санад на танҳо сулҳро барқарор кард, балки заминаи устувори ваҳдати миллӣ ва рушди минбаъдаи давлатро фароҳам овард.

Ин созишномаи сулҳ на танҳо ба ҷанги шаҳрвандӣ хотима бахшид, балки заминаи ҳуқуқӣ ва сиёсиро барои барқарорсозии давлатдорӣ ва рушди минбаъдаи Тоҷикистон фароҳам овард. Аҳамияти ин ҳодиса дар таърихи миллат ниҳоят бузург аст. Он нишон дод, ки ҳатто дар шароити ниҳоят душвор низ, бо роҳи сулҳ, сабр ва ҳамдигарфаҳмӣ метавон ба натиҷаи устувор расид. Сулҳи бадастомада натиҷаи як лаҳза набуд, балки самараи иродаи қавӣ, сиёсати хирадмандона ва талошҳои пайгиронаи роҳбарияти давлат мебошад.
Баъди ба даст омадани сулҳ, марҳилаи нави давлатдорӣ оғоз ёфт, ки дар он барқарорсозии сохторҳои давлатӣ, бозгашти гурезаҳо, эҳёи иқтисод ва таҳкими ваҳдати миллӣ вазифаҳои асосӣ гардиданд. Пешвои миллат ҳамчун меъмори сулҳ дар ин раванд нақши марказӣ бозиданд. Ҳамин тавр, нақши Пешвои миллат дар барқарорсозии сулҳ на танҳо як воқеаи сиёсӣ, балки як падидаи таърихии дорои аҳамияти умумимиллӣ мебошад, ки сарнавишти давлати тоҷиконро ба самти сулҳ, субот ва рушд тағйир дод ва он оғози марҳилаи нави давлатдории Тоҷикистон ба ҳисоб меравад.

Ваҳдати миллӣ яке аз мафҳумҳои асосии илми сиёсӣ ва ҷомеашиносӣ мебошад, ки ягонагӣ, ҳамбастагӣ ва ҳамкории тамоми қишрҳои ҷомеаро ифода мекунад. Он ҳамчун падидаи иҷтимоӣ дар заминаи манфиатҳои умумимиллӣ ташаккул ёфта, ба таҳкими давлатдорӣ ва суботи сиёсӣ мусоидат менамояд. Мафҳуми ваҳдати миллӣ на танҳо ҳамдигарфаҳмии шаҳрвандонро дар бар мегирад, балки эҳсоси масъулиятшиносӣ, ватандӯстӣ ва садоқат ба Ватанро низ ифода мекунад. Дар чунин шароит тамоми гурӯҳҳои иҷтимоӣ новобаста аз миллат, забон ва эътиқод дар атрофи ҳадафҳои умумии миллӣ муттаҳид мегарданд. Ваҳдати миллӣ ҳамчун омили устувории давлат нақши калидӣ дорад. Давлате, ки дар он сулҳу субот ва ҳамбастагӣ ҳукмфармост, метавонад сиёсати дохилӣ ва хориҷии худро самаранок амалӣ намояд ва ба рушди иқтисодӣ ва иҷтимоӣ ноил гардад. Бидуни ваҳдат, рушди устувор ва пешрафти ҷомеа ғайриимкон мегардад. Дар шароити Тоҷикистон, ваҳдати миллӣ ҳамчун дастоварди муҳими таърихӣ ва сиёсӣ арзёбӣ мешавад. Маҳз он заминаи асосии барқарорсозии сулҳ ва пешрафти минбаъдаи кишвар гардид. Дар ин раванд нақши Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомали Раҳмон дар таҳкими ин арзиш хеле муҳим мебошад.

       2. Дастовардҳои сиёсӣ дар шароити ваҳдати миллӣ.

Ин марҳила бо ислоҳоти васеи сиёсӣ, устуворсозии сохторҳои давлатӣ ва таҳкими пояҳои истиқлолияти миллӣ тавсиф мешавад. Ваҳдати миллӣ ҳамчун омили асосӣ имкон дод, ки ҷомеа аз ҳолати буҳронӣ баромада, ба сӯи рушди устувор ва давлатдории муосир қадам гузорад. Таҳкими давлатдории миллӣ Яке аз муҳимтарин дастовардҳои сиёсӣ дар даврони ваҳдати миллӣ таҳкими давлатдории миллӣ ба ҳисоб меравад. Давлати Тоҷикистон тавонист дар асоси Конститутсия ва принсипҳои ҳуқуқӣ сохтори мустаҳками давлатӣ бунёд намояд. Ин раванд ба устувор шудани институтҳои сиёсӣ ва баланд гардидани нуфузи давлат дар дохил ва хориҷи кишвар мусоидат кард. Дар ин марҳила, пояҳои истиқлолияти сиёсӣ тақвият ёфтанд ва давлат тавонист сиёсати мустақили дохилӣ ва хориҷии худро пеш барад. Истиқрори низоми қонунгузорӣ, рушди парламент ва тақвияти нақши мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатӣ аз ҷумлаи дастовардҳои муҳим дар ин самт ба ҳисоб мераванд. Ҳамзамон, таҳкими давлатдорӣ бо баланд шудани сатҳи худшиносии миллӣ ва эҳсоси масъулияти шаҳрвандон дар назди давлат ҳамроҳ буд. Ҷомеа тадриҷан ба дарки он расид, ки ваҳдати миллӣ асоси бақои давлат ва пешрафти он мебошад. Рушди низоми идоракунии давлатӣ.

Дар шароити ваҳдати миллӣ низоми идоракунии давлатӣ ба марҳилаи нави рушд ворид гардид. Ислоҳоти сохторӣ дар мақомоти давлатӣ гузаронида шуда, самаранокии идоракунӣ тадриҷан афзоиш ёфт. Ташкили сохторҳои нави идоракунӣ ва такмили вазифаҳои мақомоти мавҷуда ба баланд шудани сифати хизматрасонии давлатӣ мусоидат намуд. Дар ин давра, принсипи марказонидани идоракунӣ бо ҷорӣ намудани усулҳои муосири идоракунии давлатӣ ҳамоҳанг гардид. Ин раванд имконият дод, ки сиёсати давлатӣ дар тамоми минтақаҳои кишвар самаранок татбиқ гардад. Илова бар ин, тақвияти қонунгузорӣ ва ҷорӣ намудани меъёрҳои ҳуқуқӣ ба рушди низоми шаффоф ва масъулиятноки идоракунӣ замина гузошт. Ин ислоҳот барои пешгирии бесарусомонӣ ва таъмини устувории сиёсӣ нақши муҳим бозид. Таъмини амният ва суботи сиёсӣ Яке аз дастовардҳои муҳими даврони ваҳдати миллӣ таъмини амният ва суботи сиёсӣ мебошад. Пас аз солҳои ноороми ҷанг, барқарорсозии тартиботи ҷамъиятӣ ва таҳкими ниҳодҳои ҳифзи ҳуқуқ ба вазифаи аввалиндараҷа табдил ёфт.

Бо талошҳои сарвари давлат ва дастгирии ҷомеа, дар кишвар муҳити устувори сиёсӣ фароҳам оварда шуд. Ин субот имкон дод, ки равандҳои иқтисодӣ ва иҷтимоӣ бе монеа рушд ёбанд. Ҳамзамон, таҳкими сохторҳои қудратӣ ва мақомоти ҳифзи ҳуқуқ ба коҳиши таҳдидҳои амниятӣ мусоидат намуд. Дар ин раванд, ваҳдати миллӣ ҳамчун омили асосии субот баромад кард. Ҳамдигарфаҳмӣ ва ҳамкории қишрҳои гуногуни ҷомеа ба устувории сиёсӣ ва пешгирии ихтилофҳо мусоидат намуд. Дар натиҷа, Тоҷикистон тавонист ҳамчун давлати сулҳҷӯ ва устувор дар арсаи байналмилалӣ шинохта шавад.

Дастовардҳои сиёсӣ дар шароити ваҳдати миллӣ нишон медиҳанд, ки сулҳ ва ҳамбастагӣ заминаи асосии рушди давлатдорӣ мебошанд. Таҳкими давлатдории миллӣ, рушди низоми идоракунии давлатӣ ва таъмини амнияту суботи сиёсӣ аз муҳимтарин натиҷаҳои ин давра ба ҳисоб мераванд. Ин дастовардҳо бори дигар аҳамияти бузурги ваҳдати миллиро ҳамчун пояи устувори давлатдорӣ таъкид мекунанд.

       3. Дастовардҳои иқтисодӣ дар шароити ваҳдати миллӣ.

Сулҳ ва ваҳдати миллӣ барои Ҷумҳурии Тоҷикистон на танҳо як арзиши сиёсӣ, балки омили ҳалкунандаи эҳёи иқтисоди миллӣ гардид. Таҷрибаи таърихӣ нишон дод, ки бидуни суботи сиёсӣ ва оромии ҷомеа рушди иқтисодӣ ғайриимкон аст. Пас аз анҷоми ҷанги шаҳрвандӣ, Тоҷикистон дар ҳолати буҳрони амиқи иқтисодӣ қарор дошт: истеҳсолот коҳиш ёфта, инфрасохтор хароб шуда ва сатҳи зиндагии аҳолӣ ба таври назаррас паст гардида буд. Аммо маҳз дар шароити сулҳу ваҳдат, кишвар тавонист марҳилаи нави рушдро оғоз намояд. Дар солҳои баъди сулҳ, иқтисоди Тоҷикистон тадриҷан барқарор шуда, сипас ба марҳилаи рушди устувор ворид гардид. Ҳаҷми истеҳсолот афзоиш ёфта, бахшҳои асосии иқтисод фаъол гардиданд. Давлат сиёсати ислоҳоти иқтисодиро роҳандозӣ намуда, барои рушди соҳибкорӣ ва ҷалби сармоягузорӣ шароити мусоид фароҳам овард. Ин раванд ба ташаккули иқтисоди бозорӣ ва баланд шудани самаранокии истеҳсолот мусоидат намуд. Яке аз дастовардҳои муҳим дар соҳаи иқтисод рушди энергетика мебошад. Тоҷикистон, ки дорои захираҳои бузурги обӣ мебошад, дар ин самт имкониятҳои васеъ дорад. Сохтмони неругоҳи обии Роѓун ҳамчун рамзи истиқлолияти энергетикӣ ва пешрафти иқтисодӣ арзёбӣ мегардад. Ин нерӯгоҳ яке аз калонтарин иншооти гидроэнергетикӣ дар минтақа ба ҳисоб рафта, аҳамияти стратегӣ дорад. Ба истифода додани агрегатҳои он нишон дод, ки Тоҷикистон метавонад ба кишвари содиркунандаи нерӯи барқ табдил ёбад. Дар баробари ин, нерӯгоҳҳои барқи обии (Сангтӯда-1 ва Сангтӯда-2) низ ба истифода дода шуданд, ки дар таъмини устувори нерӯи барқ ва коҳиши норасоии барқ нақши муҳим бозиданд. Ин дастовардҳо далели онанд, ки дар шароити сулҳ татбиқи лоиҳаҳои бузурги иқтисодӣ имконпазир гардид.

Соҳаи сохтмон низ дар давраи ваҳдати миллӣ ба яке аз самтҳои пешбарандаи иқтисод табдил ёфт. Дар саросари кишвар ҳазорҳо иншооти гуногун бунёд гардиданд: мактабҳо, беморхонаҳо, марказҳои савдо, роҳҳо, пулҳо ва иншооти маишӣ. Рушди инфрасохтори нақлиётӣ, аз ҷумла бунёди роҳҳои замонавӣ ва нақбҳо, ба беҳтар гардидани робитаҳои иқтисодӣ ва муттаҳидшавии минтақаҳои кишвар мусоидат намуд. Дар соҳаи саноат низ тағйироти назаррас ба амал омад. Корхонаҳои нави истеҳсолӣ таъсис ёфта, бахшҳои гуногуни саноат, аз ҷумла саноати сабук, хӯрокворӣ ва коркарди маҳсулоти кишоварзӣ рушд карданд. Ин раванд ба зиёд шудани ҷойҳои корӣ ва баланд шудани сатҳи даромади аҳолӣ мусоидат намуд. Яке аз нишондиҳандаҳои муҳими рушди иқтисодӣ беҳтар шудани сатҳи зиндагии мардум мебошад. Бо рушди иқтисод, имкониятҳои иҷтимоӣ низ васеъ гардиданд. Давлат барномаҳои гуногуни иҷтимоиро амалӣ намуда, барои коҳиши сатҳи камбизоатӣ ва баланд бардоштани некӯаҳволии аҳолӣ тадбирҳои муҳим андешид. Ҳамзамон, рушди соҳибкорӣ ва бахши хусусӣ ба яке аз самтҳои муҳими иқтисоди миллӣ табдил ёфт. Ҷалби сармоягузориҳои дохилӣ ва хориҷӣ имконият дод, ки лоиҳаҳои бузурги иқтисодӣ амалӣ гарданд ва иқтисоди кишвар тадриҷан устувор шавад. Дар маҷмӯъ, дастовардҳои иқтисодии Тоҷикистон дар шароити ваҳдати миллӣ нишон медиҳанд, ки сулҳ омили асосии пешрафти иқтисодӣ мебошад. Бунёди иншооти бузург, рушди энергетика, саноат ва инфрасохтор далели равшани онанд, ки кишвар тавонист аз буҳрони баъдиҷангӣ баромада, ба роҳи рушди устувор ворид гардад. Дастовардҳои назаррас дар соҳаҳои энергетика, сохтмон ва саноат нишон медиҳанд, ки сулҳ ва субот калиди пешрафти давлат мебошанд. Тоҷикистон имрӯз ба марҳилаи нави рушди иқтисодӣ ворид гардида, бо истифода аз захираҳои табии ва имкониятҳои худ ба сӯи ояндаи дурахшон қадам мегузорад.

       4. Дастовардҳои иҷтимоӣ ва фарҳангӣ дар шароити ваҳдати миллӣ.

Сулҳ ва ваҳдати миллӣ на танҳо ба рушди иқтисодӣ ва сиёсӣ замина гузошт, балки ба эҳёи ҳаёти иҷтимоӣ ва фарҳангии ҷомеаи тоҷик такони ҷиддӣ бахшид. Дар шароити оромиву субот, инсон ҳамчун арзиши олӣ дар маркази сиёсати давлатӣ қарор гирифта, рушди маънавӣ ва иҷтимоии ҷомеа ба самти асосии давлатдорӣ табдил ёфт. Яке аз муҳимтарин дастовардҳои иҷтимоӣ рушди соҳаи маориф мебошад. Пас аз солҳои душвори ҷанг, ки бисёр муассисаҳои таълимӣ зарар дида буданд, дар давраи ваҳдати миллӣ садҳо мактаб ва донишгоҳҳо бунёд ва навсозӣ гардиданд. Таълим ҳамчун омили асосии пешрафти ҷомеа эътироф шуда, барои баланд бардоштани сифати он барномаҳои давлатӣ амалӣ гардиданд. Ҷорӣ намудани технологияҳои муосир, беҳтар намудани шароити таҳсил ва омода намудани мутахассисони баландихтисос ба рушди устувори соҳа мусоидат намуд. Дар баробари маориф, соҳаи илм низ рушд ёфт. Таҳқиқоти илмӣ, омодасозии кадрҳои илмӣ ва рушди муассисаҳои илмӣ имконият дод, ки сатҳи маърифат ва тафаккури илмии ҷомеа баланд гардад. Ин раванд ба ташаккули ҷомеаи донишбунёд ва рақобатпазир замина гузошт. Соҳаи тандурустӣ низ дар шароити ваҳдати миллӣ пешрафтҳои назаррасро соҳиб гардид. Беморхонаҳо, марказҳои тиббӣ ва муассисаҳои хизматрасонии тиббӣ бунёд ва таҷдид шуданд. Дастрасии аҳолӣ ба хизматрасонии тиббӣ беҳтар гардида, сатҳи ҳифзи саломатии ҷомеа боло рафт. Ин ҳама нишон медиҳад, ки давлат ба беҳтар намудани сатҳи зиндагии мардум таваҷҷуҳи махсус зоҳир менамояд. Рушди фарҳанг ва эҳёи арзишҳои миллӣ яке аз самтҳои муҳими сиёсати давлатӣ гардид. Дар давраи ваҳдати миллӣ фарҳанги миллӣ эҳё шуда, ҷашнҳои миллӣ, анъанаҳо ва расму оинҳои мардумӣ дубора зинда гардиданд. Театрҳо, осорхонаҳо ва марказҳои фарҳангӣ бунёд ва навсозӣ шуда, ҳаёти маънавии ҷомеа ғанӣ гардид. Фарҳанг ҳамчун омили муттаҳидсозандаи миллат нақши муҳим бозид. Он ба таҳкими худшиносии миллӣ, ифтихори миллӣ ва эҳсоси ватандӯстӣ мусоидат намуд. Дар чунин шароит, ҷомеа ба арзишҳои миллии худ рӯ оварда, онҳоро ҳамчун пояи ваҳдати миллӣ пазируфт. Сиёсати ҷавонон низ дар маркази таваҷҷуҳи давлат қарор гирифт. Ҷавонон ҳамчун нерӯи пешбарандаи ҷомеа эътироф шуда, барои рушди онҳо шароити мусоид фароҳам оварда шуд. Барномаҳои давлатӣ, имкониятҳои таҳсил, дастгирии истеъдодҳо ва ҷалби ҷавонон ба ҳаёти сиёсӣ ва иҷтимоӣ ба ташаккули насли нав мусоидат намуданд.

Имрӯз ҷавонони Тоҷикистон дар фазои сулҳу ваҳдат ба воя расида, ҳамчун нерӯи созанда ва ватандӯст дар рушди кишвар саҳми фаъол доранд. Онҳо ояндаи давлат буда, ҳифз ва таҳкими ваҳдати миллӣ ба зиммаи онҳо низ вогузор мегардад. Ҳамин тавр, дастовардҳои иҷтимоӣ ва фарҳангӣ дар шароити ваҳдати миллӣ нишон медиҳанд, ки сулҳ танҳо набудани ҷанг нест, балки фазои мусоид барои рушди инсон, маърифат ва фарҳанг мебошад. Тоҷикистон тавонист дар муддати кӯтоҳ на танҳо иқтисоди худро барқарор намояд, балки ҷомеаи худро аз ҷиҳати маънавӣ ва иҷтимоӣ низ рушд диҳад. Дар маҷмӯъ, пешрафт дар соҳаҳои маориф, илм, тандурустӣ, фарҳанг ва сиёсати ҷавонон далели равшани он аст, ки ваҳдати миллӣ омили асосии рушди ҷомеа мебошад. Сулҳу субот имконият фароҳам овард, ки инсон дар маркази сиёсати давлатӣ қарор гирифта, ҷомеа ба сӯи ояндаи дурахшон ва устувор ҳаракат намояд.

       5. Дастоварди дигар ин сиёсати хориҷӣ ва нуфузи байналмилалӣ.

       Тоҷикистон ҳамчун кишвари сулҳдӯст ва ҳомии табиат дар арсаи ҷаҳонӣ ном баровардааст.

Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар баланд бардоштани нуфузи байналмилалии Ҷумҳурии Тоҷикистон ва иштироки фаъоли он дар баррасӣ ва ҳалли масъалаҳои муҳими ҷаҳонӣ саҳми назаррас гузоштаанд. Аз ҷумла, нақши Тоҷикистон дар баррасии масъалаҳои марбут ба Афғонистон, мубориза бар зидди таҳдидҳои замони муосир, ба мисли терроризм, ифротгароӣ ва гардиши ғайриқонунии маводи мухаддир, инчунин дар самти таъмини аҳолии ҷаҳон бо оби тозаи нӯшокӣ, хеле муҳим арзёбӣ мегардад.
Бо ташаббус ва пешниҳоди Пешвои миллат, аз ҷониби Созмони Милали Муттаҳид як қатор иқдомҳои ҷаҳонӣ дар соҳаи об пазируфта шуданд. Аз ҷумла, соли 2003 «Соли байналмилалии оби тоза», солҳои 2005–2015 Даҳсолаи байналмилалии «Об барои ҳаёт», соли 2013 «Соли байналмилалии ҳамкорӣ дар соҳаи об» ва солҳои 2018–2028 Даҳсолаи байналмилалии «Об барои рушди устувор» эълон гардиданд, ки аҳамияти бузурги онҳо дар ҳалли мушкилоти глобалӣ хеле баланд мебошад.

Боиси ифтихори мардуми Тоҷикистон аст, ки ташаббусҳои байналмилалии кишвар ҳамасола мавриди дастгирии ҷомеаи ҷаҳонӣ қарор мегиранд. Аз ҷумла, 13 августи соли 2024 дар ҷаласаи 78-уми Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид қатъномаи нав таҳти унвони «Даҳсолаи амал барои илмҳои криосфера (2025–2034)» якдилона қабул гардид. Ин ташаббус, ки шашумин иқдоми ҷаҳонии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон маҳсуб меёбад, дар ҳамкорӣ бо Ҷумҳурии Фаронса пешниҳод шудааст. Қабули ин санади муҳим дар шароити муосири тағйирёбии иқлим аҳамияти махсус дорад, зеро таъсири он пеш аз ҳама ба пиряхҳо мерасад. Ин иқдом ҷомеаи ҷаҳониро ба омӯзиши амиқи илмии криосфера, бахусус пиряхҳо, даъват намуда, ба ҳалли мушкилоти глобалии вобаста ба муҳити зист мусоидат мекунад. Дар маҷмӯъ, чунин ташаббусҳо далели равшани саҳми Тоҷикистон дар ҳалли масъалаҳои умумибашарӣ ва таҳкими ҳамкориҳои байналмилалӣ мебошанд.

Дар ҳамин шароит, Ҷумҳурии Тоҷикистон тавонист бо сиёсати дурбинона мавқеи худро ҳамчун кишвари сулҳдӯст ва ҳомии табиат дар сатҳи ҷаҳонӣ муаррифӣ намояд. Тоҷикистон кишвари кӯҳсор буда, зиёда аз 60 фоизи захираҳои обии минтақа аз қаламрави он сарчашма мегирад. Аммо имрӯз ин неъмати бузург зери таҳдиди ҷиддӣ қарор дорад. Пиряхҳо, ки манбаи асосии оби тоза мебошанд, дар натиҷаи тағйирёбии иқлим босуръат об мешаванд. Ин раванд на танҳо ба иқтисоди кишвар, балки ба ҳаёти миллионҳо одамон дар минтақа ва ҷаҳон таъсири манфӣ мерасонад. Бо дарки амиқи ин мушкилот, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон масъалаи ҳифзи пиряхҳо ва захираҳои обиро ба сатҳи байналмилалӣ баровард. Ин иқдом на танҳо як ташаббуси сиёсӣ, балки нидои дардноки як миллат ба ҷомеаи ҷаҳонӣ мебошад.

Бо пешниҳоди пешвои миллат Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар доираи Созмони миллали муттаҳид масъалаҳои марбут ба об ва иқлим борҳо мавриди баррасӣ қарор гирифтанд. Ҷомеаи ҷаҳонӣ ин ташаббусҳоро дастгирӣ намуда, зарурати ҳифзи пиряхҳо ва истифодаи оқилонаи захираҳои обиро эътироф кард. Обшавии пиряхҳо на танҳо як раванд, балки як фоҷиаи хомӯш аст. Агар имрӯз чораҳои зарурӣ андешида нашавад, наслҳои оянда метавонанд бо камбуди шадиди об рӯ ба рӯ гарданд. Дар чунин шароит, овози Тоҷикистон ҳамчун як даъвати ҷиддӣ ба амал садо медиҳад. Тоҷикистон бо баргузории конференсияҳои байналмилалӣ оид ба об, иқлим ва ҳифзи муҳити зист дар шаҳри Душанбе ба як маркази муҳими муколамаи ҷаҳонӣ табдил ёфтааст. Ин ҳамоишҳо на танҳо барои мубодилаи таҷриба, балки барои ҷустуҷӯи роҳҳои наҷоти сайёра аз буҳрони экологӣ аҳамияти калон доранд. Сиёсати хориҷии Тоҷикистон дар ин самт нишон медиҳад, ки кишвар на танҳо дар фикри манфиатҳои миллӣ, балки дар андешаи ояндаи тамоми инсоният мебошад. Ҳифзи пиряхҳо, истифодаи оқилонаи об ва нигоҳдории муҳити зист - инҳо на танҳо вазифаи як давлат, балки масъулияти умумии башарият мебошанд. Нуфузи байналмилалии Тоҷикистон имрӯз на танҳо бо сулҳдӯстӣ, балки бо масъулияти глобалӣ муайян карда мешавад. Ташаббусҳои он дар соҳаи ҳифзи пиряхҳо, тағйирёбии иқлим ва захираҳои обӣ нишон медиҳанд, ки кишвар ба як овози муҳим дар ҳалли масъалаҳои умумибашарӣ табдил ёфтааст. Ин садо - садои дард, садои нигаронӣ ва ҳамзамон садои умед аст, ки инсоният метавонад бо ҳамкорӣ ояндаи худро ҳифз намояд.

Дар маҷмӯъ, таҳлили мавзӯи ваҳдати миллӣ ва дастовардҳои даврони истиқлолият нишон медиҳад, ки сулҳ ва суботи сиёсӣ асоси пешрафти тамоми соҳаҳои ҳаёти ҷомеа ба ҳисоб мераванд. Пас аз солҳои душвори ҷанги шаҳрвандӣ, Ҷумҳурии Тоҷикистон бо талошҳои пайгирона ва сиёсати хирадмандонаи роҳбарияти давлат ба марҳилаи нави таърихӣ ворид гардид. Нақши Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон дар ин раванд сарнавиштсоз мебошад. Маҳз бо иродаи қавӣ ва сиёсати сулҳҷӯёнаи ӯ раванди гуфтушунидҳо ба анҷом расида, ваҳдати миллӣ таҳким ёфт ва пояҳои давлатдории муосир устувор гардиданд. Дастовардҳо дар соҳаҳои сиёсӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангӣ нишон медиҳанд, ки Тоҷикистон тавонист аз як давлати буҳронӣ ба давлати рӯ ба рушд табдил ёбад.

Бунёди иншооти бузурги аср, рушди энергетика, аз ҷумла нерӯгоҳҳои обии Роѓун, Сангтӯда-1 ва Сангтӯда-2, беҳтар шудани сатҳи зиндагии аҳолӣ ва густариши маорифу фарҳанг далели равшани ин пешрафт мебошанд. Ҳамзамон, сиёсати хориҷии Тоҷикистон нишон дод, ки кишвар на танҳо дар сатҳи миллӣ, балки дар арсаи байналмилалӣ низ мавқеи устувор пайдо кардааст. Ташаббусҳо дар соҳаи об, иқлим ва ҳифзи пиряхҳо Тоҷикистонро ба як кишвари фаъол ва масъули ҷаҳонӣ табдил доданд. Дар ниҳоят, метавон гуфт, ки ваҳдати миллӣ на танҳо як дастоварди таърихӣ, балки пояи асосии тамоми пешрафтҳои давлат мебошад. Он кафолати субот, рушди устувор ва ояндаи дурахшони Тоҷикистон аст. Ҳифз ва таҳкими ин неъмати бузург вазифаи муқаддаси ҳар як шаҳрванд ба ҳисоб меравад.

 

        Каримова Муқаддас Дониёровна – номзади илми филологӣ, муаллими калони кафедраи забонҳои хориҷӣ

---