Lар замони муосир технологияҳои рақамӣ ба ҷузъи ҷудонашавандаи ҳаёти инсон табдил ёфта, барои рушди илму маориф, густариши робитаҳои иҷтимоӣ ва дастрасӣ ба иттилоот имкониятҳои васеъ фароҳам овардаанд. Имрӯз инсон метавонад дар чанд сония аз рӯйдодҳои ҷаҳон огоҳ гардад, донишҳои заруриро омeзад ва бо намояндагони кишварҳои гуногун мубодилаи афкор намояд. Аммо дар баробари ин имкониятҳои созанда, фазои рақамӣ барои паҳн намудани ғояҳои ифротӣ, маълумоти бардурӯғ, таблиғи хушунат ва ҷалби ҷавонон ба гурӯҳҳои хатарнок низ истифода мешавад. Аз ин рӯ, истифодаи оқилона ва мақсадноки технологияҳои рақамӣ дар мубориза бо ифротгароӣ ба яке аз масъалаҳои муҳими ҷомеаи муосир табдил ёфтааст.

Ифротгароӣ танҳо бо амалҳои ошкорои зӯроварӣ маҳдуд намешавад. Баъзан он аз як паём, навори кӯтоҳ, шарҳи таҳқиромез ё маълумоти таҳрифшуда оғоз меёбад. Паҳнкунандагони андешаҳои ифротӣ мекӯшанд бо истифода аз эҳсосоти инсон, махсусан ҷавононе, ки ҳанӯз таҷрибаи кофии зиндагӣ надоранд, эътимоди онҳоро ба арзишҳои миллӣ, фарҳангӣ ва маънавӣ коста гардонанд. Онҳо метавонанд аз мушкилоти иҷтимоӣ, ноумедӣ, эҳсоси танҳоӣ ва норозигии шахс истифода бурда, роҳи ҳалли мушкилотро дар ақидаҳои тундравона нишон диҳанд. Дар чунин ҳолат, шабакаҳои иҷтимоӣ на танҳо воситаи иртибот, балки ба майдони таъсиррасонӣ ба шуур ва ҷаҳонбинии инсон табдил меёбанд.

Яке аз роҳҳои асосии пешгирии чунин таъсиррасонӣ баланд бардоштани саводи рақамии шаҳрвандон мебошад. Саводи рақамӣ танҳо истифода бурда тавонистани телефон, компютер ё шабакаҳои иҷтимоӣ нест. Он пеш аз ҳама қобилияти фарқ кардани маълумоти саҳеҳ аз хабари сохта, санҷидани манбаи иттилоот, муайян намудани ҳадафи паём ва дарк кардани оқибатҳои паҳн намудани маълумоти нодурустро дар бар мегирад. Ҳар як истифодабаранда бояд пеш аз фиристодан ё нашр кардани хабар андеша кунад: ин маълумот аз куҷо гирифта шудааст, то чӣ андоза эътимодбахш аст ва паҳн кардани он ба ҷомеа чӣ таъсир мерасонад?

Дар шароити рушди зеҳни сунъӣ ин масъала боз ҳам муҳимтар гардидааст. Имрӯз метавон акс, сабти овоз ва наворҳои тақаллубиро сохт, ки дар назари аввал воқеӣ менамоянд. Чунин мавод метавонад барои барангехтани нафрат, таҳрики низоъ ва гумроҳ намудани ҷомеа истифода шавад. Аз ин рӯ, эътимод кардан ба ҳар наворе, ки дар интернет паҳн мешавад, дуруст нест. Санҷидани манбаъ, муқоисаи иттилоот бо расонаҳои боэътимод ва худдорӣ аз паҳн намудани маводи шубҳанок бояд ба одати ҳаррӯзаи шаҳрвандон табдил ёбад.

Дар мубориза бо ифротгароӣ технологияҳои рақамӣ на танҳо ҳамчун манбаи эҳтимолии хатар, балки ҳамчун воситаи муҳими пешгирӣ ва огоҳонӣ хизмат мекунанд. Тавассути сомонаҳои расмӣ, шабакаҳои иҷтимоӣ, барномаҳои таълимӣ ва маводи видеоӣ метавон ба ҷавонон дар бораи оқибатҳои ифротгароӣ, роҳҳои шинохти таблиғоти хатарнок ва аҳаммияти тафаккури мустақил маълумоти зарурӣ пешниҳод намуд. Мақолаҳои таҳлилӣ, суҳбатҳои мутахассисон, наворҳои кӯтоҳи маърифатӣ ва барномаҳои омузишӣ метавонанд дар ташаккули ҷаҳонбинии солим ва баланд бардоштани масъулияти шаҳрвандӣ нақши муассир гузоранд.

Муҳим он аст, ки корҳои тарғиботӣ танҳо бо нашри маълумоти расмӣ маҳдуд нашаванд. Онҳо бояд бо забони фаҳмо, далелҳои мушаххас ва усулҳои ҷолиб пешниҳод гарданд, то ба ниёзҳои воқеии ҷавонон ҷавобгӯ бошанд. Агар фазои иттилоотӣ аз муҳтавои босифат, далелнок ва созанда пур бошад, имконияти таъсиргузории таблиғоти бардурӯғ ва ифротӣ коҳиш меёбад. Ҷавонон бояд на танҳо аз хатар огоҳ карда шаванд, балки омузанд, ки чӣ гуна мустақилона фикр кунанд, далелҳоро таҳлил намоянд ва ба ҳар гуна даъватҳои шубҳанок бо назари интиқодӣ муносибат кунанд.

Дар ин раванд нақши оила, муассисаҳои таълимӣ ва ҷомеа бисёр муҳим аст. Волидон бояд ба муҳити рақамии фарзандони худ таваҷҷуҳ зоҳир намуда, бо онҳо дар бораи имкониятҳо ва хатарҳои интернет суҳбат кунанд. Муҳим аст, ки ин муносибат бар асоси боварӣ, фаҳмиш ва дастгирӣ сурат гирад, на танҳо манъкунӣ ва сарзаниш. Вақте ҷавон дар оила худро шунидашуда ва дастгиришуда эҳсос мекунад, эҳтимоли ба таъсири гурӯҳҳои манфиатҷӯ дода шудани ӯ камтар мегардад.

Муассисаҳои таълимӣ низ бояд дар баробари додани донишҳои касбӣ, ба ташаккули фарҳанги иттилоотӣ ва масъулияти шаҳрвандии донишҷӯён таваҷҷуҳ намоянд. Ташкили маҳфилҳо, семинарҳо, вохӯриҳо бо мутахассисон ва озмунҳои эҷодӣ дар мавзӯи амнияти рақамӣ метавонад ҷавононро ба истифодаи мақсадноки интернет ҷалб кунад. Ҳамзамон, омузгорон бояд ба донишҷӯён фаҳмонанд, ки озодии баён масъулиятро низ дар назар дорад ва паҳн кардани маълумоти таҳқиромез, барангезандаи адоват ё бардурӯғ метавонад ба обрӯ, амнияти шахс ва суботи ҷомеа зарар расонад.

Ҳар як ҷавон метавонад дар пешгирии ифротгароӣ саҳми худро гузорад. Барои ин зарур аст, ки ба паёмҳои таҳдидомез ва даъватҳои шубҳанок бетараф набошад, вале ҳамзамон аз баҳсҳои иғвоангез ва амалҳои ғайриқонунӣ худдорӣ кунад. Маводи эҳтимолан хатарнокро набояд бе санҷиш бознашр намуд; дар ҳолатҳои зарурӣ метавон аз воситаҳои гузоришдиҳии худи платформаҳо истифода бурд ё ба мақомоти дахлдор муроҷиат кард. Муҳим аст, ки мубориза бо ифротгароӣ бо риояи қонун, эҳтироми ҳуқуқи инсон ва пешгирӣ аз айбдоркунии беасоси дигарон сурат гирад.

Ҳамчунин, бояд дарк кард, ки пешгирии ифротгароӣ танҳо вазифаи сохторҳои давлатӣ ё мутахассисони соҳаи амният нест. Ин масъулияти муштараки тамоми ҷомеа мебошад. Журналистон, омузгорон, олимон, кормандони соҳаи тандурустӣ, фаъолони ҷамъиятӣ ва худи истифодабарандагони интернет метавонанд бо паҳн намудани маълумоти санҷидашуда, ташвиқи таҳаммулпазирӣ ва ҳифзи арзишҳои инсонӣ дар ташаккули муҳити солими иттилоотӣ саҳм гузоранд.

Тоҷикистон ҳамчун давлати соҳибистиқлол ба сулҳу субот, ваҳдати миллӣ ва тарбияи насли донишманду ватандӯст аҳаммияти махсус медиҳад. Ҳифзи ин арзишҳо дар шароити ҷаҳони рақамӣ тақозо мекунад, ки ҳар як шаҳрванд нисбат ба муҳтавои истеъмолшаванда ва паҳншаванда масъулиятшинос бошад. Ватандӯстӣ дар замони муосир на танҳо бо сухан, балки бо рафтори оқилона дар фазои маҷозӣ, эҳтироми қонун, ҳифзи обрӯи инсон ва муқовимат ба маълумоти бардурӯғ низ зоҳир мегардад.

Технологияҳои рақамӣ метавонанд ҳам воситаи паҳншавии ақидаҳои хатарнок ва ҳам абзори пурқуввати пешгирии онҳо бошанд. Самти истифодаи ин имкониятҳо аз сатҳи дониш, фарҳанги иттилоотӣ ва масъулияти худи инсон вобаста аст. Ҷомеае, ки ҷавонони он қобилияти таҳлили иттилоотро доранд, ба ҳар хабар кӯр-кӯрона бовар намекунанд ва манфиатҳои умумиро аз даъватҳои иғвоангез болотар мегузоранд, дар муқобили таъсири ғояҳои ифротӣ устувортар хоҳад буд. Аз ин рӯ, биёед фазои рақамиро ба майдони донишомӯзӣ, ҳамдигарфаҳмӣ, эҷодкорӣ ва созандагӣ табдил диҳем, зеро ҳифзи амнияти ҷомеа аз андешаи солим ва масъулияти ҳар яки мо оғоз меёбад.

Сафарзода Б. Г.-ассситенти кафедраи физикаи тиббӣ ва биологӣ бо асосҳои технологияи иттилоотӣ