Дар шароити мураккаби ҷаҳони муосир, ки бархӯрди манфиатҳои геополитикӣ, густариши равандҳои ҷаҳонишавӣ, муборизаҳои иттилоотӣ ва афзоиши таҳдидҳои амниятӣ ба воқеияти ҳаёти ҷомеаҳои гуногун табдил ёфтаанд, масъалаи тарбияи ҷавонон дар рӯҳияи худшиносии миллӣ, ватандӯстӣ ва эҳтиром ба арзишҳои таърихию фарҳангӣ аҳаммияти беш аз пеш касб менамояд. Имрӯз ифротгароӣ ва тундгароӣ танҳо мушкилоти амниятӣ набуда, балки зуҳуроти хатарноки иҷтимоию сиёсӣ ва мафкуравие мебошанд, ки метавонанд ба суботи давлат, ваҳдати ҷомеа, рушди иқтисодию иҷтимоӣ ва ояндаи насли ҷавон таъсири манфӣ расонанд. Аз ин рӯ, тарбияи дурусти ҷавонон, таҳкими ҷаҳонбинии солим ва баланд бардоштани маърифати сиёсиву ҳуқуқии онҳо яке аз вазифаҳои муҳимми давлат, ҷомеа, оила ва муассисаҳои таълимӣ ба ҳисоб меравад.

Таҷрибаи таърихӣ нишон медиҳад, ки ҳар миллате, ки ба ҳифзи арзишҳои маънавӣ, забон, фарҳанг, анъанаҳои созанда ва хотираи таърихии худ таваҷҷуҳи ҷиддӣ зоҳир менамояд, дар муқобили таҳдидҳои мафкуравӣ устувортар мегардад. Зеро арзишҳои миллӣ танҳо маҷмӯи расму оин ва суннатҳои аз гузашта меросмонда нестанд, балки пояи худшиносӣ, воситаи таҳкими ягонагии ҷомеа ва омили ташаккули масъулияти шаҳрвандӣ мебошанд. Ҷавоне, ки таърихи халқи худро медонад, ба забону фарҳанги миллӣ арҷ мегузорад, моҳияти истиқлолияти давлатӣ ва арзиши сулҳу суботро дарк мекунад, имконияти бештар дорад, ки фирефтаи таблиғоти гурӯҳҳои ифротӣ нагардад.

Барои ҷомеаи Тоҷикистон ин масъала аҳаммияти махсус дорад. Мардуми тоҷик дар давраҳои гуногуни таърихӣ бо мушкилоту озмоишҳои сангин рӯ ба рӯ гардида, ба шарофати ҳифзи забон, фарҳанг, маънавиёт ва анъанаҳои давлатдории худ тавонистааст ҳастии миллиашро нигоҳ дорад. Махсусан, воқеаҳои фоҷиабори солҳои навадуми асри гузашта, ки ба ҷанги шаҳрвандӣ ва талафоти зиёди инсонӣ оварда расониданд, бояд барои наслҳои имрӯзу оянда дарси бузурги таърихӣ бошанд. Он давраи душвор собит намуд, ки ихтилофҳои сиёсӣ, тафриқаандозӣ, таассуб ва муқовиматҳои хушунатомез метавонанд дар муддати кӯтоҳ пояҳои давлатдориро заиф гардонида, зиндагии осоиштаи мардумро халалдор созанд.

Аз ин нуқтаи назар, сулҳу ваҳдати миллӣ, истиқлолияти давлатӣ ва суботи сиёсӣ барои ҳар як шаҳрванди Тоҷикистон арзишҳои бунёдӣ ба ҳисоб мераванд. Насли ҷавон бояд дарк намояд, ки ин дастовардҳо худ аз худ ба вуҷуд наомадаанд, балки натиҷаи талошҳои пайваста, иродаи сиёсӣ, ҳамдигарфаҳмӣ ва заҳмати ҷомеа мебошанд. Ҳифзи онҳо танҳо вазифаи сохторҳои давлатӣ набуда, масъулияти маънавӣ ва шаҳрвандии ҳар як фарди ҷомеа, махсусан ҷавонон аст.

Дар сиёсати давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон масъалаи ҷавонон ҳамчун яке аз самтҳои афзалиятнок мавқеи муҳим дорад. Бо ташаббус ва роҳнамоии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар даврони соҳибистиқлолӣ барои рушди илму маориф, баланд бардоштани сатҳи маърифати ҷавонон, фароҳам овардани имкониятҳои таҳсил ва ҷалби онҳо ба фаъолияти созанда тадбирҳои муҳим амалӣ гардидаанд. Моҳияти ин сиёсат, пеш аз ҳама, ба ташаккули насли донишманд, соҳибкасб, худшинос, ватандӯст ва масъулиятшинос равона шудааст. Зеро ояндаи давлатро на танҳо захираҳои иқтисодӣ ва имкониятҳои моддӣ, балки сатҳи дониш, фарҳанг, ҷаҳонбинӣ ва мавқеи шаҳрвандии насли ҷавон муайян менамояд.

Яке аз омилҳои асосии пешгирии ифротгароӣ ташаккули тафаккури мустақил ва қобилияти таҳлили интиқодии иттилоот мебошад. Дар замони рушди босуръати технологияҳои рақамӣ шабакаҳои иҷтимоӣ ба воситаи муҳимми мубодилаи афкор ва паҳн намудани маълумот табдил ёфтаанд. Дар баробари имкониятҳои мусбат, фазои маҷозӣ метавонад барои паҳн намудани иттилооти бардурӯғ, таҳрифи воқеият, барангехтани кинаву адоват ва ҷалби ҷавонон ба гурӯҳҳои тундрав истифода шавад. Баъзе гурӯҳҳои ифротӣ бо истифода аз мушкилоти иҷтимоӣ, эҳсосоти ҷавонон, шиорҳои фиребанда ва ваъдаҳои беасос кӯшиш менамоянд, ки онҳоро аз муҳити солими иҷтимоӣ дур созанд.

Маҳз дар чунин шароит саводи расонаӣ ва фарҳанги истифодаи технологияҳои иттилоотӣ аҳаммияти махсус пайдо мекунад. Ҷавонон бояд омӯзанд, ки ҳар иттилои дар шабакаҳои иҷтимоӣ паҳншуда ҳақиқат нест, ҳар даъвати зоҳиран ҷолиб ҳадафи нек надорад ва ҳар шахсе, ки худро ҳомии адолат муаррифӣ мекунад, ҳатман ба манфиати ҷомеа амал намекунад. Қобилияти муқоисаи манбаъҳо, санҷиши дурустии маълумот, шинохти усулҳои фиреби равонӣ ва дарки оқибатҳои ҳуқуқии амалҳои худ ҷавононро аз таъсири таблиғоти харобиовар ҳифз менамояд.

Дар ин раванд нақши омузгор ва муассисаҳои таълимӣ ниҳоят муҳим аст. Омузгор танҳо интиқолдиҳандаи дониш набуда, балки тарбиятгари шахсият, роҳнамои маънавӣ ва ташаккулдиҳандаи ҷаҳонбинии насли ҷавон мебошад. Маҳз дар муҳити таълимӣ ҷавонон бояд дар баробари аз худ намудани донишҳои касбӣ, эҳтиром ба арзишҳои миллӣ, масъулияти шаҳрвандӣ, таҳаммулпазирӣ, фарҳанги муколама ва муносибати оқилона ба масъалаҳои иҷтимоию сиёсиро омӯзанд.

Тарбияи ватандӯстӣ набояд танҳо бо баргузории чорабиниҳои расмӣ ва ироаи суханрониҳои умумӣ маҳдуд гардад. Он бояд дар раванди ҳамарӯзаи таълиму тарбия, муносибати омузгор бо донишҷӯ, муҳокимаи масъалаҳои ҳаёти ҷомеа, омӯзиши таърих, шиносоӣ бо мероси фарҳангӣ ва иштироки ҷавонон дар корҳои ҷамъиятӣ таҷассум ёбад. Вақте донишҷӯ дар муҳити таълимӣ имконияти озодона баён намудани андеша, пешниҳоди савол ва муҳокимаи масъалаҳои мубрамро пайдо мекунад, дар ӯ ҳисси масъулият, эътимод ба худ ва қобилияти фарқ намудани андешаи солим аз таблиғоти ғаразнок ташаккул меёбад.

Ҳамзамон, бояд таъкид намуд, ки мубориза бо ифротгароӣ маънои маҳдуд намудани гуногунандешӣ ё рад кардани арзишҳои фарҳангии дигаронро надорад. Баръакс, яке аз нишонаҳои ҷомеаи пешрафта эҳтиром ба ҳуқуқу озодиҳои инсон, таҳаммулпазирӣ, гуфтугӯи созанда ва ҳалли ихтилофҳо бо роҳҳои осоишта мебошад. Арзишҳои асили миллии тоҷикон, аз ҷумла инсондӯстӣ, меҳмоннавозӣ, эҳтироми калонсолон, адолатпарварӣ, ҳамдигарфаҳмӣ ва арҷгузорӣ ба илму маърифат, бо чунин муносибат ҳамоҳанг мебошанд.

Мероси гаронбаҳои мутафаккирони бузурги тоҷик низ дар тарбияи маънавии ҷавонон нақши муҳим дошта метавонад. Осори Абуабдуллоҳи Рӯдакӣ, Абулқосими Фирдавсӣ, Абӯалӣ ибни Сино, Носири Хусрав, Саъдии Шерозӣ, Абдураҳмони Ҷомӣ ва дигар бузургони илму адаб саршор аз ғояҳои хирадгароӣ, инсондӯстӣ, донишандӯзӣ, адолат ва ахлоқи ҳамида мебошад. Омӯзиши амиқи ин мерос ба ҷавонон имкон медиҳад, ки решаҳои фарҳангии худро беҳтар шиносанд ва дарк намоянд, ки таассуб, ҷаҳолат, хушунат ва нафрат бо арзишҳои волои тамаддуни миллии мо созгор нестанд.

Аз ҷумла, таълимоти Абуалӣ ибни Сино дар бораи аҳаммияти ақл, дониш, тарбияи инсон ва масъулияти ахлоқӣ имрӯз низ арзиши бузурги маърифатӣ дорад. Барои ҷавононе, ки дар муассисаҳои таҳсилоти олии тиббӣ таҳсил менамоянд, ин мерос аҳаммияти дучанд касб мекунад. Зеро табиб дар баробари дониши касбӣ бояд дорои фарҳанги баланди муошират, эҳтиром ба ҳаёти инсон, ҳисси шафқат ва масъулияти иҷтимоӣ бошад. Ҷавоне, ки дар рӯҳияи инсондӯстӣ ва эҳтиром ба қадру қимати инсон тарбия ёфтааст, наметавонад хушунат ва бадбиниро ҳамчун роҳи ҳалли мушкилоти ҷомеа қабул намояд.

Оила низ дар ташаккули ҷаҳонбинии ҷавонон нақши ҳалкунанда дорад. Аввалин тасаввуроти инсон дар бораи некиву бадӣ, ростиву дурӯғ, адолату беадолатӣ ва муносибат ба ҷомеа маҳз дар муҳити оила ташаккул меёбад. Агар падару модар ба тарбияи фарзанд, доираи муошират, шавқу рағбат, мушкилоти равонӣ ва тарзи истифодаи шабакаҳои иҷтимоии ӯ таваҷҷуҳ намоянд, имконияти пешгирии таъсири муҳити носолим бештар мегардад. Аммо ин назорат бояд дар асоси эътимод, ҳамдигарфаҳмӣ ва муколама сурат гирад. Муносибати таҳқиромез, фишори беасос ва нодида гирифтани андешаи ҷавонон метавонад онҳоро аз оила дур намуда, осебпазирии иҷтимоиашонро афзоиш диҳад.

Дар ин самт фаъолияти муштараки муассисаҳои таълимӣ, мақомоти давлатӣ, ташкилотҳои ҷамъиятӣ, аҳли зиё ва намояндагони ҷомеаи шаҳрвандӣ аҳаммияти муҳим дорад. Баргузории вохӯриҳои маърифатӣ, конференсияҳои илмӣ, маҳфилҳои мубоҳисавӣ, чорабиниҳои фарҳангӣ, озмунҳои зеҳнӣ ва ташаббусҳои волонтёрӣ метавонад ҷавононро ба фаъолияти созанда ҷалб намояд. Муҳим он аст, ки чунин чорабиниҳо хусусияти воқеан тарбиявӣ дошта, ба саволҳо ва ниёзҳои ҷавонон ҷавоб диҳанд.

Масъалаи дигаре, ки дар шароити имрӯза таваҷҷуҳи ҷиддиро тақозо менамояд, баланд бардоштани ҳисси масъулияти шаҳрвандӣ мебошад. Ватандӯстӣ танҳо бо суханони зебо ифода намеёбад. Ватандӯстии ҳақиқӣ дар омӯзиши илм, меҳнати ҳалол, риояи қонун, эҳтиром ба ҳуқуқи дигарон, ҳифзи манфиатҳои миллӣ ва саҳмгузорӣ дар ободии Ватан зоҳир мегардад. Ҷавоне, ки дониш меомӯзад, касб аз худ мекунад, ба ҷомеа хизмат мерасонад ва барои пешрафти кишвари худ талош менамояд, дар амал арзишҳои миллиро ҳифз мекунад.

Дар ин замина бояд миёни худшиносии миллӣ ва миллатгароии ифротӣ фарқ гузошт. Худшиносии солими миллӣ инсонро ба эҳтироми таърих, забон ва фарҳанги худ ҳидоят намуда, ҳамзамон эҳтиром ба дигар миллатҳо ва фарҳангҳоро тақвият мебахшад. Аммо таассуб ва бартариҷӯии миллӣ метавонанд ба ҷудоиандозӣ ва бадбинӣ оварда расонанд. Аз ин рӯ, тарбияи ҷавонон бояд ба арзишҳои умумимиллӣ ва умумибашарӣ, аз ҷумла сулҳ, адолат, таҳаммулпазирӣ, ҳамбастагӣ ва эҳтироми шаъну шарафи инсон такя намояд.

Имрӯз Тоҷикистон ба ҷавонони донишманд, соҳибмаърифат, ташаббускор ва дорои мавқеи устувори шаҳрвандӣ ниёз дорад. Ҷавононе, ки ба ҷойи пайравии кӯр-кӯрона ба шиорҳои бегона бо ақлу дониш амал мекунанд, ба ҷойи тафриқаандозӣ роҳи ҳамдигарфаҳмиро интихоб менамоянд ва ба ҷойи хушунат ба неруи созандаи илму маърифат такя мекунанд, метавонанд дар таҳкими давлатдории миллӣ нақши арзанда гузоранд.

Ҳар як омӯзгор, падару модар ва шахси масъули ҷомеа бояд дарк намояд, ки пешгирии ифротгароӣ аз тарбияи дуруст оғоз меёбад. Ҷавононро танҳо аз хатар огоҳ кардан кофӣ нест; онҳоро бояд ба зиндагии созанда омода сохт, ба онҳо дониш, эътимод, имконияти рушд ва ҳисси мансубият ба ҷомеаро фароҳам овард. Маҳз чунин муносибат метавонад заминаи устувори муқовимат ба андешаҳои харобиоварро ба вуҷуд оварад.

Хулоса, тарбияи ҷавонон дар рӯҳияи арзишҳои миллӣ яке аз воситаҳои муҳимтарин ва боэътимоди пешгирии ифротгароӣ, таҳкими ваҳдати миллӣ ва ҳифзи суботи ҷомеа мебошад. Аммо самаранокии он танҳо дар сурате таъмин мегардад, ки худшиносии миллӣ бо дониш, маърифати ҳуқуқӣ, тафаккури интиқодӣ, таҳаммулпазирӣ ва масъулияти шаҳрвандӣ пайванди ногусастанӣ дошта бошад. Насли ҷавон бояд хуб дарк намояд, ки истиқлолият, сулҳу ваҳдат ва давлатдории миллӣ арзишҳое мебошанд, ки ҳифз ва таҳкими онҳо аз ҳар як шаҳрванд дониш, ирода, садоқат ва фаъолияти созандаро талаб мекунад.

Ояндаи Тоҷикистон ба сатҳи маърифат, худшиносӣ ва масъулиятшиносии ҷавонони имрӯза вобастагии мустақим дорад. Аз ин рӯ, вазифаи муқаддаси ҷомеа тарбия намудани наслест, ки таърихи худро мешиносад, ба фарҳанги миллии худ ифтихор мекунад, арзиши сулҳу суботро медонад, дар муқобили таассубу ифротгароӣ мавқеи устувор дорад ва тамоми неруи зеҳнию ҷисмонии худро барои ободии Ватан равона месозад. Зеро ҷавони соҳибмаърифат, худшинос ва ватандӯст на танҳо сипари боэътимод бар зидди ифротгароӣ, балки неруи асосии пешбарандаи ҷомеа ва кафили ояндаи устувори давлату миллат мебошад.

Сафарзода М. Ҷ.-н.и.ф., омузгори калони кафедраи фанҳои ҷомеашиносӣ