Саломатии инсон арзишест, ки онро наметавон бо ягон дороӣ, сарват ва манфиати моддӣ баробар донист. Ҳар як инсон, новобаста аз вазъи иҷтимоӣ, имконияти иқтисодӣ ва мавқеи ҷамъиятӣ, ҳуқуқ дорад, ки ҳангоми беморӣ аз хизматрасонии босифат, муносибати инсонпарварона ва кумаки саривақтии тиббӣ бархӯрдор бошад. Зеро тандурустӣ танҳо як соҳаи хизматрасонӣ нест, балки низоми ҳаётан муҳимест, ки ҳифзи ҷони инсон, солимии ҷомеа ва ояндаи миллат ба фаъолияти босамари он вобастагии мустақим дорад. Маҳз аз ҳамин нуқтаи назар, роҳ ёфтани коррупсия ба ин соҳаи ҳассос на танҳо қонуншиканӣ, балки таҳдиди ҷиддӣ ба ҳаёт, шаъну шарафи инсон ва амнияти иҷтимоии ҷомеа мебошад.

Дар ҷаҳони муосир коррупсия яке аз монеаҳои асосии рушди устувори давлатҳо ба ҳисоб рафта, таъсири харобиовари он дар соҳаи тандурустӣ бештар эҳсос мегардад. Агар дар баъзе соҳаҳо оқибатҳои коррупсия бо талафоти молиявӣ, коҳиши самаранокии фаъолият ё паст гардидани сифати хизматрасонӣ маҳдуд шаванд, дар тиб натиҷаи он метавонад ба аз даст рафтани саломатӣ, маъюбӣ ва ҳатто марги инсон оварда расонад. Ин хусусият масъулияти кормандони соҳаи тандурустиро дар мубориза бо ҳама гуна зуҳуроти коррупсионӣ дучанд мегардонад.

Тиб бояд макони наҷоти инсон бошад, на майдони муомилоти манфиатҷӯёна. Ҳар гоҳе ки муносибати табибу бемор аз доираи ахлоқи касбӣ берун рафта, ба муносибати молиявии ғайриқонунӣ табдил меёбад, моҳияти инсонпарваронаи касби тиббӣ осеб мебинад. Дар чунин вазъият бемор дигар худро таҳти ҳимояи низоми тандурустӣ эҳсос намекунад, балки бо нигаронӣ меандешад, ки оё имконияти молиявии ӯ барои гирифтани кумаки зарурӣ кофӣ хоҳад буд ё не. Ин ҳолат яке аз хатарноктарин пайомадҳои иҷтимоии коррупсия мебошад, зеро боварии мардумро ба адолат ва дастрасии баробари хизматрасонии тиббӣ коста мегардонад.

Коррупсия дар соҳаи тандурустӣ метавонад шаклҳои гуногун дошта бошад. Талаб ё гирифтани маблағи ғайриқонунӣ барои хизматрасонии тиббӣ, истифодаи нодурусти маблағҳои буҷетӣ, дахолати манфиатҳои шахсӣ ба хариди доруворӣ ва таҷҳизот, тақсими ноодилонаи имкониятҳои табобат, суиистифода аз ваколатҳои хизматӣ ва роҳ додан ба муносибатҳои хешутаборбозӣ ҳангоми интихоби кадрҳо аз ҷумлаи зуҳуроте мебошанд, ки ба фаъолияти солими муассисаҳои тиббӣ таъсири манфӣ мерасонанд.

Хатари чунин амалҳо танҳо дар он нест, ки маблағҳои муайян ғайримақсаднок истифода мешаванд. Масъалаи асосӣ дар он аст, ки ҳар як қарори ғайриқонунии қабулшуда метавонад занҷираи оқибатҳои вазнинро ба вуҷуд оварад. Масалан, агар ҳангоми хариди таҷҳизоти тиббӣ на сифат ва зарурати воқеии он, балки манфиати шахсӣ меъёри асосӣ гардад, муассисаи тиббӣ метавонад аз воситаҳои зарурии ташхису табобат маҳрум монад. Дар натиҷа, имконияти ташхиси барвақтии бемориҳо коҳиш ёфта, муҳлати табобат тӯл мекашад ва хавфи пайдоиши оризаҳои вазнин меафзояд.

Яке аз ҷанбаҳои камтар мавриди таваҷҷуҳ қарордоштаи коррупсия дар тандурустӣ таъсири он ба вақти бемор мебошад. Дар илми тиб вақт аҳамияти фавқулода дорад. Барои шахсе, ки ба сактаи дил, сактаи мағзи сар, осеби вазнин ё дигар ҳолатҳои таъҷилӣ гирифтор шудааст, ҳатто дақиқаҳо метавонанд сарнавиштсоз бошанд. Агар дар чунин шароит манфиатҷӯӣ, беэътиноӣ ё талаботи ғайриқонунӣ ба расонидани кумаки тиббӣ монеа эҷод кунад, оқибати он метавонад ҷуброннопазир гардад. Аз ин рӯ, коррупсия дар тиб на танҳо маблағи аз дастрафта, балки баъзан вақти аз дастрафта ва имконияти аз дастрафтаи наҷоти инсон аст.

Ҷанбаи дигари масъала ба адолати иҷтимоӣ алоқаманд мебошад. Ҷомеаи солим ҷомеаест, ки дар он ҳуқуқи инсон ба ҳифзи саломатӣ аз дороиву нодории ӯ вобаста набошад. Вақте муносибатҳои коррупсионӣ ба дастрасии хизматрасониҳои тиббӣ таъсир мерасонанд, пеш аз ҳама қишрҳои осебпазири аҳолӣ - оилаҳои камбизоат, шахсони дорои маъюбият, пиронсолон, кӯдакон ва сокинони минтақаҳои дурдаст зарар мебинанд. Дар чунин ҳолат коррупсия нобаробарии иҷтимоиро амиқтар намуда, имкониятҳои воқеии шаҳрвандонро барои ҳифзи саломатӣ маҳдуд месозад.

Бояд дарк намуд, ки оқибатҳои коррупсия дар тандурустӣ танҳо ба бемори алоҳида маҳдуд намешаванд. Вақте шахс аз сабаби мушкилоти дастрасӣ ба хизматрасонии тиббӣ табобати заруриро сари вақт намегирад, вазъи саломатии ӯ метавонад ба зиндагии тамоми оила таъсир расонад. Қобилияти меҳнатии инсон коҳиш меёбад, хароҷоти хонавода меафзояд ва имконияти таълиму тарбияи фарзандон маҳдуд мегардад. Ҳамин тавр, як амали коррупсионӣ метавонад аз доираи муносибати ду нафар берун рафта, ба мушкилоти иқтисодӣ ва иҷтимоии чандин нафар табдил ёбад.

Масъалаи муҳимми дигар таъсири коррупсия ба эътибори касби табибӣ мебошад. Табиб дар тафаккури ҷомеа ҳамеша ҳамчун шахси наҷотбахш, соҳибмаърифат ва масъулиятшинос шинохта шудааст. Савганди касбӣ, арзишҳои инсонпарварӣ ва меъёрҳои ахлоқии тиббӣ аз корманди соҳа талаб мекунанд, ки манфиати беморро аз ҳар гуна манфиати шахсӣ болотар гузорад. Вале рафтори ғайриқонунии ҳатто гурӯҳи маҳдуди кормандон метавонад ба обрӯю эътибори тамоми муассиса ва муносибати мардум ба аҳли тиб таъсири манфӣ расонад. Бинобар ин, ҳифзи шаъну шарафи касби табибӣ масъулияти муштараки ҳамаи кормандони соҳа мебошад.

Дар ин замина, таъкид кардан зарур аст, ки мубориза бо коррупсия набояд танҳо ба ошкор намудани ҳуқуқвайронкуниҳо ва татбиқи ҷазо маҳдуд гардад. Пешгирии воқеии ин падида пеш аз ҳама ба ташаккули муҳити солими касбӣ, шаффофияти идоракунӣ, таҳкими назорати ҷамъиятӣ ва баланд бардоштани фарҳанги ҳуқуқии кормандону шаҳрвандон вобаста мебошад. Муҳите, ки дар он ҳар як хизматрасонӣ тартиби муайян, ҳар як пардохт асоси қонунӣ ва ҳар як қарор масъули мушаххас дорад, имконияти ба вуҷуд омадани муносибатҳои коррупсиониро маҳдуд месозад.

Яке аз роҳҳои муассири пешгирии коррупсия истифодаи васеи технологияҳои рақамӣ дар фаъолияти муассисаҳои тандурустӣ мебошад. Ҷорӣ намудани навбати электронӣ, сабти рақамии хизматрасониҳо, пардохтҳои ғайринақдӣ, низоми шаффофи хариди доруворӣ ва таҷҳизоти тиббӣ метавонад таъсири омилҳои субъективиро коҳиш диҳад. Албатта, рақамикунонӣ худ ба худ ҳамаи мушкилотро ҳал намекунад, вале дар сурати ҳамоҳанг намудани он бо назорати самаранок ва масъулияти шахсӣ метавонад ба воситаи муҳими пешгирии суиистифода табдил ёбад.

Дар баробари ин, баланд бардоштани маърифати ҳуқуқии аҳолӣ аҳамияти махсус дорад. Шаҳрванд бояд донад, ки барои кадом намуди хизматрасонӣ пардохт пешбинӣ шудааст, кадом хизматрасониҳо тибқи тартиби муқарраргардида ройгон мебошанд ва ҳангоми рӯ ба рӯ шудан бо талаботи ғайриқонунӣ ба кадом мақомоти масъул муроҷиат карда метавонад. Огоҳии ҳуқуқии шаҳрвандон яке аз заминаҳои муҳими ташаккули муносибатҳои шаффоф миёни бемор ва муассисаи тиббӣ ба шумор меравад.

Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон масъалаи муқовимат ба коррупсия ҳамчун яке аз самтҳои муҳими сиёсати давлатӣ мавриди таваҷҷуҳ қарор дорад. Татбиқи қонунгузории зиддикоррупсионӣ, баланд бардоштани масъулияти шахсони мансабдор, таҳкими интизоми хизматӣ ва пешгирии бархӯрди манфиатҳо барои таъмини фаъолияти шаффофи муассисаҳои давлатӣ, аз ҷумла муассисаҳои тандурустӣ, аҳамияти калон доранд. Дар ин раванд, иҷрои талаботи Стратегияи давлатии муқовимат ба коррупсия дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2030 бояд бо тадбирҳои воқеӣ, назорати пайваста ва иштироки фаъоли ҷомеа ҳамоҳанг бошад.

Нақши муассисаҳои таҳсилоти олии тиббӣ дар ташаккули фарҳанги зиддикоррупсионӣ низ ниҳоят муҳим мебошад. Зеро табиби оянда на танҳо донишҳои назариявӣ ва малакаҳои амалиро аз худ мекунад, балки маҳз дар муҳити донишгоҳ муносибати худро ба масъулият, адолат, поквиҷдонӣ ва арзишҳои касбӣ ташаккул медиҳад. Агар донишҷӯ аз солҳои аввали таҳсил дарк намояд, ки дониш, қобилият ва меҳнати ҳалол ягона меъёрҳои сазовори касби табибӣ мебошанд, дар фаъолияти минбаъдаи худ низ эҳтимоли бештар дорад, ки ба принсипҳои ахлоқӣ содиқ бимонад.

Аз ин рӯ, мубориза бо коррупсия дар соҳаи тандурустӣ бояд аз муҳити таълим оғоз ёбад. Роҳ надодан ба баҳогузории ғайриодилона, пешгирии ҳама гуна шаклҳои манфиатҷӯӣ дар раванди таълим, таҳкими масъулияти омӯзгорон ва донишҷӯён, инчунин тарбияи эҳтиром ба қонун бояд ба ҷузъи ҷудонашавандаи фаъолияти муассисаҳои таълимии тиббӣ табдил ёбанд. Табибе, ки дар давраи донишҷӯӣ поквиҷдонӣ ва адолатро меомӯзад, дар фаъолияти касбӣ низ арзиши ҷони инсонро аз манфиати моддӣ болотар мегузорад.

Дар ин раванд, мавқеи роҳбарони муассисаҳои тиббӣ ва таълимӣ аҳамияти ҳалкунанда дорад. Роҳбар бояд на танҳо иҷрои талаботи қонунгузориро назорат намояд, балки бо рафтори шахсии худ намунаи масъулиятшиносӣ, шаффофият ва муносибати беғаразона бошад. Муҳити корие, ки дар он қобилияту дониш қадр мешаванд, қарорҳо бо меъёрҳои равшан қабул мегарданд ва муроҷиатҳои шаҳрвандон беғаразона баррасӣ мешаванд, барои пешгирии коррупсия заминаи устувор фароҳам меорад.

Ҳамзамон, набояд фаромӯш кард, ки кормандони соҳаи тандурустӣ дар шароити масъулияти баланди касбӣ фаъолият менамоянд. Аз ин рӯ, беҳтар намудани шароити меҳнат, ҳавасмандгардонии одилона, дастгирии иҷтимоӣ ва фароҳам овардани имкониятҳои рушди касбӣ низ метавонанд ба коҳиши омилҳои мусоидаткунандаи коррупсия мусоидат намоянд. Муқовимати самаранок ба ин падида ҳам масъулияти қатъии ҳуқуқӣ ва ҳам сиёсати оқилонаи кадриро тақозо мекунад.

Мубориза бо коррупсия танҳо вазифаи мақомоти назоратӣ нест. Ин масъулияти ахлоқӣ ва шаҳрвандии ҳар як узви ҷомеа мебошад. Хомӯш мондан дар баробари қонуншиканӣ, одӣ шуморидани пардохтҳои ғайрирасмӣ ва сафед кардани манфиатҷӯӣ бо баҳонаҳои гуногун метавонад ба тадриҷ ба таҳкими чунин муносибатҳои номатлуб мусоидат намояд. Баръакс, мавқеи оштинопазир нисбат ба коррупсия, эҳтиром ба қонун ва дастгирии кормандони поквиҷдон метавонанд муҳити солими иҷтимоиро таҳким бахшанд.

Имрӯз зарур аст, ки дар тафаккури ҷомеа як ҳақиқати муҳим ҷойгоҳи устувор пайдо намояд, ки саломатӣ мол нест, бемор муштарии муомилоти ғайриқонунӣ нест ва касби табибӣ воситаи ба даст овардани даромади номашрӯъ буда наметавонад. Муносибати табиб ва бемор бояд бар пояи эътимод, эҳтиром, масъулият ва инсондӯстӣ устувор бошад. Зеро бемор ҳангоми муроҷиат ба муассисаи тиббӣ на танҳо ба дониш ва таҷрибаи мутахассис, балки ба виҷдон ва инсофу адолати ӯ низ умед мебандад.

Ояндаи низоми тандурустӣ танҳо бо сохтмони беморхонаҳои замонавӣ, ворид намудани таҷҳизоти пешрафта ва зиёд намудани шумораи мутахассисон муайян намегардад. Дар баробари ин ҳама, покии муҳити касбӣ, шаффофияти фаъолияти муассисаҳо ва эътимоди мардум аҳамияти бунёдӣ доранд. Ҳатто муосиртарин таҷҳизот ва беҳтарин имкониятҳои табобатӣ дар муҳите, ки манфиатҳои шахсӣ аз масъулияти касбӣ болотар гузошта мешаванд, самаранокии заруриро таъмин карда наметавонанд.

Хулоса, коррупсия дар соҳаи тандурустӣ падидаест, ки пайомадҳои он аз доираи зарари молиявӣ хеле фаротар мераванд. Он метавонад ба саломатии инсон осеб расонад, адолати иҷтимоиро халалдор созад, эътимоди мардумро коҳиш диҳад ва рушди устувори ҷомеаро зери хатар гузорад. Аз ин рӯ, пешгирии он бояд ба рисолати муштараки давлат, муассисаҳои тандурустӣ, ҷомеаи шаҳрвандӣ ва ҳар як корманди соҳа табдил ёбад.

Меъёри асосии фаъолияти низоми тандурустӣ бояд на манфиати шахсӣ, балки саломатӣ, ҳаёт ва шаъну шарафи инсон бошад. Зеро дар ҷое, ки ҷони инсон ба муомилаи ғайриқонунӣ вобаста мегардад, на танҳо қонун, балки арзишҳои бунёдии инсоният поймол мешаванд. Мубориза бо коррупсия дар тандурустӣ, пеш аз ҳама, мубориза барои ҳифзи ҷони инсон, пойдории адолат ва ояндаи солими миллат аст.

Одилов Ф. Р.-номзади илмҳои сиёсӣ, омузгори кафедраи фанҳои ҷомеашиносӣ