Дар таърихи ташаккул ва рушди илми тибби тоҷик номи олимоне ҳаст, ки фаъолияти онҳо танҳо ба доираи як соҳаи илм маҳдуд нашуда, бо рушди маориф, тандурустӣ, тарбияи кадрҳои миллӣ ва пешрафти давлатдорӣ пайванди ногусастанӣ дорад. Яке аз чунин шахсиятҳои барҷаста Яҳё Абдуллоевич Раҳимов мебошад, ки дар таърихи илми тибби Тоҷикистон ҳамчун анатоми маъруф, донишманди соҳибмактаб, ташкилотчии соҳаи тандурустӣ ва яке аз чеҳраҳои намоёни илми миллӣ ҷойгоҳи хосса дорад.

Яҳё Абдуллоевич Раҳимов 15 сентябри соли 1916 дар шаҳри бостонии Хуҷанд ба дунё омадааст. Ӯ дар муҳити одии меҳнатӣ ба воя расида, аз овони ҷавонӣ бо меҳнат, донишомӯзӣ ва талоши пайваста барои расидан ба ҳадафҳои бузург роҳи зиндагии худро муайян намуд. Солҳои аввали фаъолияти меҳнатии ӯ ба сохтмони роҳи оҳани Вахш рост омад. Ин таҷриба, бешубҳа, дар ташаккули ҷаҳонбинӣ ва хислати ӯ нақши муҳим гузошт, зеро муҳити меҳнат ва сохтмони иншооти бузург дар солҳои аввали рушди ҷумҳурӣ аз инсон масъулият, матонат ва иродаи қавӣ талаб мекард.

Солҳои 1932-1938 Яҳё Раҳимов дар Мактаби тиббии Хуҷанд таҳсил намуда, дар баробари донишомӯзӣ дар корҳои ҷамъиятӣ низ фаъолона иштирок мекард. Баъдан ӯ таҳсилоти олии тиббиро дар Донишкадаи тиббии Ашқобод идома дод ва соли 1942 ба Донишкадаи давлатии тиббии Тоҷикистон ба номи Абуалӣ ибни Сино гузашт. Соли 1943 донишгоҳро хатм намуда, фаъолияти илмӣ-педагогии худро дар ҳамин муассисаи олии тиббӣ оғоз кард. Аз соли 1943 то соли 1946 ба ҳайси ассистенти кафедраи анатомияи топографӣ фаъолият намуд.

Дар солҳои 1946-1949 Яҳё Абдуллоевич Раҳимов дар аспирантураи Институти морфологияи эътидолӣ ва эътилолии Академияи илмҳои тиббии Иттиҳоди Шӯравӣ таҳсил кард. Соли 1949 ӯ рисолаи илмии худро ҳимоя намуда, ҳамчун яке аз аввалин тоҷикон ба дараҷаи илмии номзади илмҳои тиб ноил гардид. Ин дастовард дар он давра барои ташаккули кадрҳои илмии миллӣ аҳамияти бузург дошт. Зеро дар солҳои баъд аз таъсиси муассисаҳои олии таълимӣ ва илмӣ дар Тоҷикистон масъалаи омода намудани мутахассисони миллӣ яке аз вазифаҳои муҳим ба ҳисоб мерафт.

Фаъолияти илмии Яҳё Раҳимов пеш аз ҳама ба омӯзиши анатомияи инсон ва ҳайвонот, морфология, физиология ва масъалаҳои вобаста ба сохтору фаъолияти организм равона шуда буд. Ӯ аз ҷумлаи олимоне буд, ки ба таҳқиқоти муқоисавии анатомӣ таваҷҷуҳи махсус зоҳир мекард. Дар натиҷаи таҳқиқоти бисёрсолаи илмӣ анатомияи 604 ҷонвари ширхӯр, ки ба 8 қатор мансуб буданд, мавриди омӯзиш қарор гирифт. Ин тадқиқотҳо барои дарки хусусиятҳои сохтории организм, робитаи байни сохтор ва фаъолияти узвҳо ва рушди анатомияи муқоисавӣ аҳамияти муҳим доштанд.

Соли 1967 Яҳё Абдуллоевич Раҳимов рисолаи доктории худро ҳимоя намуда, ҳамзамон ба унвони профессор сазовор гардид. Ӯ инчунин узви вобастаи Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон интихоб шуд. Мақоми илмии ӯ дар он замон шаҳодати эътирофи саҳми бузургаш дар рушди илми тиб ва анатомияи тоҷик буд. Яҳё Раҳимов на танҳо муҳаққиқи соҳаи анатомия, балки омӯзгори соҳибтаҷриба ва роҳнамои насли нави олимон ба шумор мерафт.

Яке аз самтҳои муҳими фаъолияти илмии ӯ омӯзиши осори Абуалӣ ибни Сино ва масъалаҳои марбут ба ҳаёт ва мероси илмии ин донишманди бузург буд. Яҳё Раҳимов аз аввалин олимони тоҷик ба шумор меравад, ки ба таҳқиқи ҳаёт, фаъолияти илмӣ ва мероси тиббии Абуалӣ ибни Сино таваҷҷуҳи ҷиддӣ зоҳир кардааст. Барои ӯ омӯзиши мероси Сино танҳо масъалаи таърихӣ набуд. Вай кӯшиш мекард, ки аҳамияти илмии осори Ибни Сино дар рушди тибби муосир, махсусан дар заминаи анатомия, физиология ва муносибати илмӣ ба инсон, ба таври воқеӣ арзёбӣ карда шавад.

Маҳз ҳамин муносибати илмӣ ба мероси Абуалӣ ибни Сино ба таҳқиқоти ӯ хусусияти хос мебахшид. Яҳё Раҳимов хуб дарк мекард, ки омӯзиши таърихи тиб бояд аз эҳтироми одӣ ба гузашта фаротар рафта, ба таҳлили саҳми воқеии олимони гузашта дар ташаккули донишҳои тиббӣ асос ёбад. Ин андеша дар фаъолияти илмӣ ва таълимии ӯ ҷойгоҳи муҳим дошт.

Солҳои 1950-1957 яке аз марҳилаҳои муҳимтарини фаъолияти Яҳё Абдуллоевич Раҳимов ба ҳисоб мераванд. Дар ин давра ӯ ректори Донишкадаи давлатии тиббии Тоҷикистон ба номи Абуалӣ ибни Сино буд. Роҳбарии муассисаи олии тиббӣ дар он давра масъулияти бузургро талаб мекард. Муассиса ҳанӯз дар марҳилаи ташаккул қарор дошт ва масъалаҳои рушди таълим, омода намудани кадрҳо, ташкили корҳои илмӣ ва таҳкими заминаи моддию техникӣ аҳамияти махсус доштанд.

Дар давраи роҳбарии ӯ барои рушди муассисаи тиббӣ ва ташаккули кадрҳои миллӣ заминаҳои муҳим гузошта шуданд. Яҳё Раҳимов ба тарбияи мутахассисони маҳаллӣ таваҷҷуҳи махсус зоҳир мекард. Ӯ медонист, ки рушди соҳаи тандурустии ҷумҳурӣ бе тайёр намудани табибони миллӣ ва олимони ҷавон имконнопазир аст. Аз ин рӯ, ба интихоби кадрҳо, рушди фаъолияти илмӣ ва тарбияи мутахассисони ҷавон аҳамияти хоса медод.

Баъди фаъолияти роҳбарӣ дар донишгоҳ, солҳои 1957-1963 Яҳё Абдуллоевич Раҳимов вазифаи Вазири тандурустии ҶШС Тоҷикистонро ба уҳда дошт. Ин марҳила фаъолияти ӯро ба сатҳи васеи давлатӣ баровард. Ҳамчун роҳбари соҳаи тандурустӣ ӯ дар рушди муассисаҳои тиббӣ, беҳтар намудани хизматрасонии тиббӣ ва омода намудани кадрҳои миллӣ саҳми назаррас гузошт. Дар он давра Тоҷикистон ба мутахассисони баландихтисос ниёз дошт ва ташкили низоми устувори тандурустӣ яке аз масъалаҳои муҳим ба ҳисоб мерафт.

Фаъолияти Яҳё Раҳимов дар вазифаи вазир бо рушди илми тиб низ алоқаманд буд. Ӯ ҳамеша ба он таъкид мекард, ки тандурустӣ ва илм бояд дар робитаи зич рушд кунанд. Табиби хуб бояд на танҳо мутахассиси амалкунанда, балки шахси донишманд ва дорои ҷаҳонбинии васеъ бошад. Ин муносибат ба фаъолияти минбаъдаи ӯ низ таъсири амиқ гузошт.

Яҳё Абдуллоевич Раҳимов ҳамчун олим муаллифи зиёда аз 130 асари илмӣ, аз ҷумла монографияҳо ва корҳои илмӣ-таҳқиқотӣ мебошад. Асарҳои ӯ ба масъалаҳои анатомия, морфология, физиология ва дигар самтҳои тиб бахшида шудаанд. Яке аз корҳои маъруфи ӯ «Очерки анатомияи функсионалӣ» мебошад, ки дар ҳамкорӣ бо дигар олимон омода гардида, дар рушди донишҳои анатомӣ ва таълими донишҷӯёни тиббӣ нақши муҳим дошт. Ҳамчунин, асарҳои таълимии ӯ оид ба анатомияи эътидолӣ барои омода намудани наслҳои зиёди донишҷӯёни тиббӣ истифода шудаанд.

Хусусияти муҳими фаъолияти илмии профессор Раҳимов Я. А. дар он буд, ки ӯ анатомияро ҳамчун илми ҷудогона аз дигар соҳаҳои тиб намедид. Ба андешаи ӯ, фаҳмиши дурусти сохтори инсон барои дарки равандҳои физиологӣ, бемориҳо, ташхис ва табобат заминаи асосӣ мебошад. Аз ин рӯ, ӯ ба омӯзиши робитаи сохтор ва функсияи узвҳо диққати махсус медод.

Дар солҳои минбаъда Яҳё Раҳимов ба масъалаҳои тибби баландкӯҳ низ таваҷҷуҳ зоҳир намуд. Ӯ ҳамчун мушовири илмии лабораторияи таҳқиқоти тиббию биологии баландкӯҳ фаъолият кард. Ин самти илмӣ барои Тоҷикистон, ки қисми зиёди ҳудуди он кӯҳсор аст, аҳамияти махсус дошт. Омӯзиши таъсири шароити баландкӯҳ ба организми инсон, хусусиятҳои физиологӣ ва морфологии сокинони минтақаҳои кӯҳӣ аз масъалаҳои муҳими илмии он давра ба ҳисоб мерафт.

Хидматҳои илмӣ ва ҷамъиятии Яҳё Абдуллоевич Раҳимов бо мукофотҳои зиёди давлатӣ қадрдонӣ шудаанд. Ӯ соли 1957 ба унвони Ходими хизматнишондодаи илми ҶШС Тоҷикистон сазовор гардид. Соли 1987 барои саҳми арзанда дар рушди илми тиб ва фаъолияти илмӣ ба Мукофоти давлатии Тоҷикистон ба номи Абуалӣ ибни Сино мушарраф шуд. Ин ҷоиза яке аз баландтарин нишонаҳои эътирофи дастовардҳои илмӣ дар соҳаи тиб мебошад.

Яҳё Раҳимов инчунин бо орденҳои Ленин, «Байрақи Сурхи Меҳнат», «Нишони фахрӣ» ва дигар мукофотҳо қадрдонӣ шудааст. Ӯ депутати Шурои Олии ҶШС Тоҷикистон интихоб гардида, дар ҳаёти ҷамъиятӣ ва давлатӣ низ фаъолона иштирок кардааст. Ин ҳама шаҳодати он аст, ки фаъолияти ӯ на танҳо дар доираи илм, балки дар рушди соҳаҳои муҳими ҳаёти ҷомеа низ аҳамияти калон дошт.

Дар симои Яҳё Абдуллоевич Раҳимов якчанд сифатҳои муҳим ба монанди донишмандӣ, ташкилотчигӣ, масъулиятшиносӣ ва садоқат ба илм ба ҳам омада буданд. Ӯ ҳам олим буд, ҳам омӯзгор, ҳам роҳбари муассисаи олӣ ва ҳам роҳбари соҳаи тандурустӣ. Чунин ҳамбастагии фаъолияти илмӣ, педагогӣ ва давлатӣ дар таърихи тибби тоҷик камназир мебошад.

Мероси илмии профессор Раҳимов Я. А. имрӯз низ аҳамияти худро гум накардааст. Зеро масъалаҳое, ки ӯ ба онҳо таваҷҷуҳ дошт омӯзиши анатомия, робитаи сохтор ва функсияи организм, рушди илми тиб, тарбияи кадрҳои миллӣ ва эҳтиром ба мероси илмии Абуалӣ ибни Сино ҳамоно аз самтҳои муҳими илми тиб ба шумор мераванд.

Ба хотири гиромидошти номи ин олими барҷаста кафедраи анатомияи одам дар Донишгоҳи давлатии тиббии Тоҷикистон ба номи Абуалӣ ибни Сино номи профессор Яҳё Абдуллоевич Раҳимовро дорад. Ин номгузорӣ танҳо нишонаи эҳтиром ба як донишманди бузург нест, балки рамзи пайванди наслҳои илмӣ ва идомаи анъанаҳои мактаби анатомияи тоҷик мебошад.

Имрӯз ҳар як донишҷӯи тиб, ки ба кафедраи анатомияи одам ворид мешавад, дар муҳити илмие қарор мегирад, ки дар ташаккули он профессор Яҳё Раҳимов саҳми бузург гузоштааст. Номи ӯ барои насли имрӯзаи табибон ва олимон бояд намунаи садоқат ба касб, илм ва Ватан бошад.

Зиндагӣ ва фаъолияти Яҳё Абдуллоевич Раҳимов собит месозад, ки рушди илми тиб бе заҳмати фидокоронаи олимон ва омӯзгорон имконнопазир аст. Ӯ аз ҷумлаи шахсиятҳое буд, ки барои ташаккули илми тибби тоҷик, рушди муассисаи олии тиббӣ ва омода намудани кадрҳои миллӣ тамоми неруи худро сарф намуд. Аз ин рӯ, номи профессор Раҳимов Я. А. дар таърихи илми тибби тоҷик ҳамчун номи олими соҳибмактаб, ташкилотчии соҳаи тандурустӣ ва яке аз чеҳраҳои барҷастаи илми миллӣ бо эҳтиром боқӣ хоҳад монд.

Профессор Яҳё Абдуллоевич Раҳимов 11 сентябри соли 1993 дар шаҳри Душанбе аз олам даргузашт. Аммо осори илмӣ, шогирдон ва мактаби илмии ӯ идомаи зиндагии маънавии ин донишманди бузург мебошанд. Зеро умри ҳақиқии олим бо соли таваллуд ва вафот маҳдуд намешавад; он дар асарҳои илмӣ, дар хотираи шогирдон ва дар рушди соҳае, ки тамоми умр ба он хизмат кардааст, идома меёбад.

Яҳё Раҳимов аз ҷумлаи он олимони тибби тоҷик аст, ки номи онҳо ба таърихи ташаккули илми миллӣ пайванди ногусастанӣ дорад. Имрӯз, дар остонаи 35-солагии Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон, арҷгузорӣ ба чунин чеҳраҳои илмӣ аҳамияти махсус дорад. Зеро истиқлоли илмӣ ва рушди давлатдорӣ маҳз ба фаъолияти шахсиятҳое такя мекунад, ки бо дониш, меҳнат ва садоқат барои пешрафти ҷомеа саҳм гузоштаанд.

Абдураҳмонзода З. В. – сардори шуъбаи иттилоот ва робита бо ҷомеа