Миллатро аз рӯи он мешиносанд, ки чӣ гуна ҳарф мезанад, чиро ҷашн мегирад ва кадом номҳоро бо эҳтиром ба забон меорад. Мо, тоҷикон, дар ин ҷода бахти баланд дорем: таърихамон ҳазорсола аст ва фарҳангамон дар хазинаи тамаддуни ҷаҳонӣ ҷойи худро дорад. Вале бахт худ ба худ ҳифз намешавад. Имрӯз, ки ҷаҳонишавӣ марзҳои фарҳангиро рӯз то рӯз камрангтар мекунад, савол дигар ин нест, ки мероси ниёгон арзишманд аст ё не. Савол ин аст: мо онро ба фарзандонамон чӣ гуна мерасонем ҳамчун китоби хокгирифтаи рафи китобхона ё ҳамчун чизи зинда, ки ба зиндагии онҳо маънӣ мебахшад? Ҷавобро шояд аз забон бояд сар кард. Мо бо он на танҳо гап мезанем бо он фикр мекунем, орзу мекунем; модаронамон бо ҳамин забон ба мо алла гуфтаанд. Ҳар калимае, ки аз истифода меафтад ва ҷояшро ба вожаи бегона медиҳад, бо худ як пораи хотираро мебарад. Бинобар ин, ҳифзи тозагии забон кори танҳо забоншиносон нест. Ин масъулиятест, ки ба дӯши ҳар кадоми мо меафтад дар мактуб, дар паёмак, дар суҳбати оддӣ.

Дар адабиёти форсу тоҷик номҳое ҳастанд, ки аз доираи як миллат хеле фаротар рафтаанд. Осори онҳоро метавон бо ифтихор хонд, аммо арзиши аслиашон дар он аст, ки то ҳол ба мо чизе меомӯзанд дар бораи хирад, дар бораи инсон ва дар бораи худамон.

Рӯдакиро «Одамушшуаро», яъне падари шоирон меноманд, ва ин ном ба ӯ беҳуда дода нашудааст. Ӯ дар замони Сомониён зиста, барои шеъри форсии дарӣ пойдевор гузошт. Дар ашъораш табиат, дӯстӣ ва панд чунон содаву самимӣ садо медиҳанд, ки гӯё шоир на аз асри даҳум, балки аз ҳамин наздикӣ бо мо гап мезанад. Яке аз байтҳои машҳури ӯ ҳоло ҳам ба ҳамон андоза дуруст аст:

Ҳар ки н-омӯхт аз гузашти рӯзгор,

Низ н-омӯзад зи ҳеҷ омӯзгор.

Ба назар оддӣ менамояд, вале дар ин ду мисраъ фалсафаи тамоми зиндагӣ ҷой гирифтааст: беҳтарин муаллим худи рӯзгор аст, ва касе, ки аз он сабақ намегирад, аз ҳеҷ устоде чизе ёд нахоҳад гирифт.

Фирдавсӣ ба «Шоҳнома» қариб сӣ соли умрашро бахшид. Тасаввур кунед: се даҳсола нишастан ва байт ба байт таърих ва афсонаҳои халқи худро ба назм даровардан. Рустам, Сиёвуш, Коваи оҳангар ин қаҳрамонон на танҳо дар майдони ҷанг, балки дар вафодорӣ, адолат ва номус намунаанд. Худи шоир хуб медонист, ки чӣ кор кардааст:

Басе ранҷ бурдам дар ин сол сӣ,

Аҷам зинда кардам бад-ин порсӣ.

Ва ин муболиға набуд. Дар замоне, ки дар илму девон забони арабӣ ҳукмрон буд, «Шоҳнома» забони форсиро чун сипар ҳифз кард. То имрӯз, вақте ки сухан дар бораи ватандӯстӣ меравад, дастамон беихтиёр ба сӯи ҳамин китоб дароз мешавад.

Мавлоно Ҷалолиддини Балхӣ шояд дар ҷаҳони имрӯза машҳуртарин шоири мо бошад. «Маснавии маънавӣ» ва «Девони Кабир»-ро дар Аврупову Амрико мехонанд, ба даҳҳо забон тарҷума мекунанд ва аз онҳо иқтибос меоранд баъзан ҳатто надониста, ки муаллиф аз кадом сарзамин буд. Паёми ӯ дар бораи ишқ, таҳаммул ва ҷустуҷӯи худ ба ҳама наздик аст. «Маснавӣ» бо нолаи най оғоз мешавад:

Бишнав ин най чун шикоят мекунад,

Аз ҷудоиҳо ҳикоят мекунад.

Най аз наистон ҷудо шудааст ва дар ҳасрати асли худ менолад. Мавлоно, албатта, дар ин ҷо аз рӯҳи инсон сухан мегӯяд, вале ин тимсолро ба миллат низ метавон нисбат дод. Халқе, ки аз решаҳояш канда шавад, ба ҳамон найи танҳо мемонад – садо дорад, аммо ором намегирад. Барои инсони имрӯза, ки дар ҷаҳони пурталотум худро гум кардан хеле осон аст, шояд ин дарси муҳимтарини Мавлоно бошад.

Ҷаҳонишавиро на бад гуфта метавонем, на аз он гурехта. Имрӯз ҷавоне аз деҳаи дурдасти Бадахшон метавонад аз хонааш дар донишгоҳи хориҷӣ онлайн таҳсил кунад, бо ҳамсолонаш дар он сари дунё шинос шавад ва китоберо, ки дар ин ҷо ёфт намешавад, бо як ангушт боргирӣ намояд. Ин неъмат аст. Аммо ҳамин дарвоза ба рӯи ҳама чиз кушода аст: ба фарҳанги оммавии сатҳӣ, ки анъанаҳоро масхара мекунад; ба забони омехтае, ки дар он ҳар калимаи сеюм бегона аст; ба хабарҳои бардурӯғ ва ба даъвати гурӯҳҳои ифротӣ, ки маҳз ҷавонони роҳгумкардаро шикор мекунанд.

Пас чӣ бояд кард? Дарро маҳкам кардан илоҷ нест. Ба назари ман, ҷавоб дар худшиносист. Дарахте, ки решаи мустаҳкам дорад, аз шамол наметарсад – шохаҳояш меҷунбанд, вале худаш устувор мемонад. Аз дастовардҳои ҷаҳон бояд бебокона истифода бурд, фақат бе он ки дар ин роҳ чеҳраи худро гум кунем. Худшиносии миллӣ маҳз ҳамин гуна масунияти маънавиро медиҳад.

Ватандӯстӣ бо шиорҳои баланд сар намешавад. Он аз чизҳои хурд оғоз меёбад: аз меҳр ба кӯчае, ки дар он калон шудаӣ; аз шармандагие, ки ҳис мекунӣ, вақте касе дар ҳузури ту ба забон ва таърихи халқат беэҳтиромӣ мекунад; аз хоҳиши кори худро хубтар анҷом додан, то ба кишвар нафъе расад. Худшиносии миллӣ бошад, дарки он аст, ки ту кистӣ, аз кадом решаҳо сабз шудаӣ ва дар назди ояндаи халқат чӣ қарз дорӣ. Ин ду бе ҳамдигар нопурраанд ва танҳо якҷоя он ваҳдатеро ба вуҷуд меоранд, ки ҷомеаро дар рӯзҳои душвор нигоҳ медорад.Чунин ҳиссиётро бо фармон тарбия кардан ғайриимкон аст, вале барояш замина фароҳам овардан мумкин. Чанд роҳе, ки ба назарам воқеан кор медиҳанд: Адабиёти классикиро дар мактаб на барои аз ёд кардан, балки барои фаҳмидан омӯзонем. Як ғазали Мавлавӣ, ки хонанда дар бораи он баҳс кардааст, аз даҳ ғазали аз ёдкарда беҳтар дар хотир мемонад. Шабҳои шеърхонӣ, маҳфилҳои адабӣ ва озмунҳои донандагони «Шоҳнома» – ҷойҳое, ки ҷавонон шеърро на ҳамчун вазифаи хонагӣ, балки ҳамчун лаззат эҳсос мекунанд.

Сафар ба ёдгориҳои таърихӣ низ кӯмак мекунад: як соат дар харобаҳои Панҷакенти қадим аз даҳ лексия бештар таъсир дорад. Бо ҷавонон бояд бо забони худашон гап зад бо филм, подкаст ва шабакаҳои иҷтимоӣ, на танҳо аз минбари расмӣ. Нақши оила ҳам ивазнашаванда аст: он чиро, ки сари дастархон ва аз қиссаҳои бобову бибӣ меомӯзем, ҳеҷ мактаб дода наметавонад. Ва ниҳоят, тафаккури интиқодӣ: ҷавоне, ки хабарро месанҷад, ба доми фиребгарону ифротгароён намеафтад.

Мероси ниёгон ба мо бе заҳмат расидааст, аммо нигоҳ доштанаш кори худи мост дар оила, дар кор, ҳатто дар интихоби калима. Агар хирад ва меҳри Рӯдакию Фирдавсӣ ва Мавлавиро ба наслҳои баъдӣ расонем, бо ҷаҳон бо сари баланд муомила карда метавонем. Решаи мустаҳкам дарахтро аз қад кашидан бознамедорад баръакс, ба он қувват мебахшад.

Арабзода С.Н.-н.и.т., омузгори калони кафедраи физиолгияи нормалӣ