Забон яке аз муҳимтарин рукнҳои фарҳанг ва ҳувияти миллӣ мебошад. Дар ҳар кишваре, ки истиқлолияти сиёсӣ ва ҳуқуқии худро таъмин кардааст, забони давлатӣ на танҳо воситаи муошират, балки рамзи давлатдорӣ, маърифат ва ваҳдати миллӣ маҳсуб меёбад. Барои Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки соли 1991 истиқлолияти давлатӣ ба даст овард, забони тоҷикӣ ҳамчун забони модарӣ ва забони давлатӣ нақши муассир дар ташаккули ҳувияти миллӣ ва тарбия кардани насли оянда дорад.

Таърихи Рӯзи забони давлатӣ ба замони истиқлолияти Тоҷикистон ва қабули Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи забони давлатӣ» (соли 1989, пас аз истиқлолият 1991 ҳамчун қонун дар амал) бастагӣ дорад. Ин қонун забони тоҷикӣ ва мақоми он дар тамоми соҳаҳои давлат ва ҷомеаро муайян кардааст.

Дар замони шӯравӣ забони тоҷикӣ ҳамчун забони давлатии ҳудуди Тоҷикистон эътироф шуда буд, аммо истифодаи он дар фаъолияти расмӣ ва расонаҳо маҳдудият дошт. Бо истиқлолият ва таҳия ва қабул шудани қонунҳои миллии забон, истифодаи забони тоҷикӣ дар тамоми соҳаҳо васеъ гардид ва эҳтироми он ҳамчун рамзи давлатдорӣ барқарор шуд.

Рӯзи забони давлатӣ барои ҷомеа хотиррасон мекунад, ки забон ҳамчун мероси фарҳангӣ ва рамзи таърихӣ бояд ҳифз ва рушд дода шавад. Дар ин рӯз чорабиниҳои адабӣ, олимона ва фарҳангӣ дар тамоми шаҳру ноҳияҳо баргузор мегарданд, ки дар онҳо мақоми забони давлатӣ, таърихи забон ва дастовардҳои шоирону нависандагон ба маъруза ва барномаҳои оммавӣ пешниҳод мешаванд.

Мақоми забони давлатӣ дар Тоҷикистон бо Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон “Дар бораи забони давлатӣ” (1989) ва дигар санадҳои ҳуқуқӣ муайян карда шудааст. Ин қонун забони тоҷикӣ ва мақоми он дар тамоми сохторҳои давлатӣ, муассисаҳои таҳсилотӣ ва расонаҳоро муайян мекунад. Аз ҷумла:

1. Забони давлатӣ дар ҳамаи санадҳои расмӣ ва ҳуҷҷатҳои давлатӣ истифода мешавад.

2. Қарорҳо, фармонҳо ва маводҳои расмӣ бояд ба забони давлатӣ тартиб дода шаванд.

3. Ҳифзи забон, густариш ва рушди истилоҳоти миллӣ вазифаи ҳар шаҳрванд ва сохторҳои давлатӣ мебошад.

Дар муқоиса бо дигар кишварҳои ҷаҳон, ки забони миллӣ ё давлатӣ мақоми расмӣ дорад, Тоҷикистон бо ҷорӣ кардани санадҳои қонунӣ ва таҷлили Рӯзи забони давлатӣ намунаи беҳтарини нигоҳдории забони миллӣ мебошад.

Забони давлатӣ на танҳо воситаи муошират, балки василаи ваҳдати миллӣ ва ҳамбастагии мардум мебошад. Рӯзи забони давлатӣ имконият медиҳад, ки аҳли ҷомеа дар бораи аҳамияти забони модарӣ ва ҷойгоҳи он дар зиндагии ҳаррӯза фикр кунанд.

Дар муассисаҳои таълимӣ, китобхонаҳо, донишгоҳҳо ва ташкилотҳои давлатӣ чорабиниҳои идона баргузор мегарданд: шеърхонӣ, барномаҳои адабӣ, лексияҳо ва семинарҳои илмӣ оид ба забони тоҷикӣ ва рушди он. Ин чорабиниҳо на танҳо маърифатро баланд мебардоранд, балки ҳисси ифтихор ва масъулият нисбати забони давлатӣ ва ҳувияти миллӣ ба насли наврасро тақвият медиҳанд.

Забони давлатӣ барои таҳсилоти миллӣ, матбуот, расонаҳо ва фаъолияти давлат заминаи устувор фароҳам меорад. Бо забони тоҷикӣ метавон ҳувият ва фарҳанги миллатро ба наслҳои оянда интиқол дод ва барои рушду таҳкими давлатдории миллӣ саҳм гузошт.

Омори истифодаи забони давлатӣ дар муассисаҳои таҳсилотӣ ва сохторҳои давлатӣ нишон медиҳад, ки сатҳи дониши забони тоҷикӣ ва истифодаи он дар матбуот ва расонаҳо устувор мебошад, вале ҳанӯз ҷой барои рушди истилоҳот ва васеъ кардани истифодаи забони миллӣ вуҷуд дорад.

Забони давлатӣ инчунин ба рушди адабиёт ва фарҳанг таъсири бевосита дорад. Бо афзоиши адабиёти классикӣ ва муосир, нашрияҳои илмӣ ва фарҳангӣ ва барномаҳои таълимӣ, забони тоҷикӣ ҳамчун воситаи илму фарҳанг ва воситаи муоширати расмӣ бо тамоми қобилият рушд мекунад.

Ҳифз ва рушди забони давлатӣ вазифаи ҳар шаҳрванд ва сохторҳои давлатӣ мебошад. Баъзе масъалаҳо, ки таваҷҷуҳи ҷиддӣ мехоҳанд:

1. Афзоиши истилоҳот ва барномаҳои илмӣ бо забони тоҷикӣ.

2. Омӯзиши забони давлатӣ дар ҳамаи мактабҳо ва донишгоҳҳо бо сифати баланд.

3. Васеъ кардани истифодаи забони тоҷикӣ дар расонаҳои электронӣ ва шабакаҳои иҷтимоӣ.

4. Барномаҳои ҳавасмандгардонӣ барои таҳқиқотчиён ва шоирон, ки ба рушди забон хизмат мекунанд.

Бо ин чораҳо забони давлатӣ ҳамчун рамзи давлатдорӣ, ҳувияти миллӣ ва василаи пешрафт дар тамоми соҳаҳо барқарор ва устувор хоҳад монд.

Рӯзи забони давлатӣ рамзи эҳтиром ва арҷгузорӣ ба забони модарӣ ва давлат мебошад. Забони тоҷикӣ на танҳо воситаи муошират, балки оинаи таърих, фарҳанг ва адабиёти миллӣ аст. Ҳифз ва рушди забони давлатӣ вазифаи ҳар фарди Тоҷикистон ва сохторҳои давлатӣ мебошад.

Ин рӯз хотиррасон мекунад, ки бо парастории забони модарӣ мо на танҳо мероси аҷдодиро нигоҳ медорем, балки рамзи ваҳдат ва истиқлолияти миллатро эҳтиром мекунем.

Арабова Зулфира,

номзади илмҳои тиб, дотсенти кафедраи физиологияи нормалӣ