Ҳар сол 27 июн дар саросари ҷаҳон Рӯзи ҷаҳонии микробиом (World Microbiome Day) таҷлил карда мешавад. Ин рӯз ба хотири баланд бардоштани сатҳи огоҳии ҷомеа дар бораи аҳамияти микроорганизмҳо ва нақши онҳо дар ҳаёти инсон, ҳайвонот, наботот ва муҳити зист таъсис дода шудааст. Гарчанде ки микроорганизмҳо бо чашми одӣ дида намешаванд, онҳо дар тамоми равандҳои ҳаётӣ иштирок намуда, яке аз асосҳои мавҷудияти ҳаёт дар рӯи Замин ба ҳисоб мераванд. Аз ин рӯ, Рӯзи ҷаҳонии микробиомро метавон ҷашни олами ноаён номид, ки вуҷуди он барои инсоният аҳамияти бузург дорад.

Микробиом маҷмӯи ҳамаи микроорганизмҳо ва генҳои онҳо мебошад, ки дар муҳити муайян зиндагӣ мекунанд. Ба таркиби микробиом бактерияҳо, вирусҳо, занбӯруғҳо ва археяҳо дохил мешаванд. Дар бадани инсон микроорганизмҳои зиёде зиндагӣ мекунанд, ки шумораи онҳо ба шумораи ҳуҷайраҳои организми инсон баробар ё наздик аст. Ин микроорганизмҳо дар рӯи пӯст, дар даҳон, роҳҳои нафас ва махсусан дар рӯдаҳо ҷойгиранд. Дар гузашта аксарияти одамон микроорганизмҳоро танҳо ҳамчун сабабгори бемориҳо мешинохтанд, аммо таҳқиқотҳои муосир нишон доданд, ки қисми зиёди онҳо барои инсон фоидаовар мебошанд ва бе онҳо фаъолияти муътадили организм ғайриимкон аст.

Омӯзиши микробиом дар даҳсолаҳои охир ба яке аз самтҳои муҳимтарини илм табдил ёфтааст. Пешрафти технологияҳои биологияи молекулавӣ ва генетика ба олимон имкон дод, ки таркиби микробиро бо дақиқии баланд таҳлил намоянд. Яке аз муҳимтарин лоиҳаҳо дар ин самт Лоиҳаи байналмилалии микробиоми инсон (Human Microbiome Project) мебошад, ки дар соли 2007 оғоз гардида буд. Натиҷаҳои ин тадқиқот нишон доданд, ки микробиом ба саломатӣ, мубодилаи моддаҳо, фаъолияти системаи масуният ва ҳатто ҳолати рӯҳии инсон таъсири амиқ мерасонад.

Микробиоми рӯда яке аз муҳимтарин қисматҳои микробиоми инсон ба ҳисоб меравад. Дар рӯдаи калон ҳазорҳо намудҳои гуногуни бактерияҳо зиндагӣ мекунанд. Онҳо дар ҳазми ғизо иштирок намуда, моддаҳоеро таҷзия мекунанд, ки организми инсон мустақилона ҳазм карда наметавонад. Дар натиҷаи фаъолияти онҳо моддаҳои ғизоӣ ва энергия ҳосил мешаванд. Ғайр аз ин, баъзе микроорганизмҳои рӯда витаминҳои муҳим, аз ҷумла витамини К ва як қатор витаминҳои гурӯҳи В-ро истеҳсол мекунанд. Онҳо инчунин ба азхудкунии минералҳо ва дигар моддаҳои муфид мусоидат менамоянд.

Яке аз вазифаҳои муҳимтарини микробиом муҳофизати организм аз микроорганизмҳои патогенӣ мебошад. Бактерияҳои муфид ҷой ва манбаъҳои ғизоиро ишғол намуда, ба рушди микроорганизмҳои бемориовар монеъ мешаванд. Онҳо инчунин моддаҳои зиддимикробӣ ҳосил мекунанд, ки афзоиши патогенҳоро бозмедоранд. Аз ҳамин сабаб вайроншавии тавозуни микробиом метавонад хавфи пайдоиши бемориҳои гуногунро зиёд намояд.

Микробиом бо системаи масуният робитаи зич дорад. Қисми зиёди ҳуҷайраҳои масуният дар рӯда ҷойгир шудаанд ва пайваста бо микроорганизмҳо ҳамкорӣ мекунанд. Микробиом ба ташаккул ва такмили фаъолияти системаи масуният мусоидат намуда, ба организм кӯмак мекунад, ки байни микроорганизмҳои муфид ва зараровар фарқ гузорад. Таҳқиқотҳо нишон медиҳанд, ки кӯдаконе, ки дар солҳои аввали ҳаёт микробиоми солим ташаккул медиҳанд, дар оянда камтар ба аллергияҳо ва баъзе бемориҳои аутоиммунӣ гирифтор мешаванд.

Дар солҳои охир олимон ба хулоса омадаанд, ки микробиом на танҳо ба фаъолияти рӯдаҳо, балки ба кори майна низ таъсир мерасонад. Байни рӯда ва майна шабакаи мураккаби иртиботӣ мавҷуд аст, ки онро меҳвари «рӯда – майна» меноманд. Микроорганизмҳои рӯда метавонанд ба истеҳсоли баъзе моддаҳои фаъоли биологӣ, аз ҷумла серотонин ва дигар нейромедиаторҳо таъсир расонанд. Аз ин рӯ, тағйироти микробиом метавонад бо стресс, изтироб ва баъзе бемориҳои асаб алоқаманд бошад.

Вайроншавии тавозуни микробиом, ки онро дисбиоз меноманд, метавонад дар натиҷаи истифодаи нодурусти антибиотикҳо, ғизои носолим, стрессҳои доимӣ ва дигар омилҳо ба вуҷуд ояд. Имрӯзҳо олимон байни дисбиоз ва як қатор бемориҳо, аз ҷумла фарбеҳӣ, диабети қанд, бемориҳои илтиҳобии рӯда, аллергияҳо, бемориҳои дилу рагҳо ва баъзе намудҳои саратон робита пайдо кардаанд. Ин бозёфтҳо нишон медиҳанд, ки нигоҳ доштани саломатии микробиом қисми муҳими тарзи ҳаёти солим мебошад.

Аҳамияти микробиом танҳо бо организми инсон маҳдуд намешавад. Дар табиат микроорганизмҳо нақши асосӣ мебозанд. Онҳо моддаҳои органикиро таҷзия намуда, гардиши моддаҳоро дар экосистемаҳо таъмин мекунанд. Дар хок бактерияҳо ва занбӯруғҳо ба ҳосилхезии замин мусоидат мекунанд ва барои рушди растаниҳо шароити мусоид фароҳам меоранд. Баъзе бактерияҳо қобилияти фиксатсияи нитрогени атмосфериро доранд ва онро ба шакле табдил медиҳанд, ки растаниҳо метавонанд истифода баранд. Бе фаъолияти микроорганизмҳо гардиши табиии карбон, нитроген ва дигар элементҳо ғайриимкон мебуд.

Микроорганизмҳо дар саноати хӯрокворӣ низ мавқеи муҳим доранд. Аз замонҳои қадим инсон фаъолияти онҳоро барои истеҳсоли маҳсулоти гуногун истифода мебарад. Йогурт, кефир, панир, нон ва бисёр дигар маҳсулоти маъмул маҳсули фаъолияти бактерияҳо ва занбӯруғҳо мебошанд. Имрӯзҳо таваҷҷуҳ ба маҳсулоти ферментатсионӣ ва пробиотикӣ бештар гардидааст, зеро онҳо метавонанд ба нигоҳ доштани тавозуни микробиоми рӯда мусоидат намоянд.

Дар даҳсолаҳои охир омӯзиши микробиом бо суръати баланд рушд мекунад. Технологияҳои муосири секвенсияи геномӣ ва таҳлили метагеномӣ ба олимон имконият медиҳанд, ки ҳатто микроорганизмҳое, ки дар шароити озмоишгоҳӣ парвариш намешаванд, омӯхта шаванд. Имрӯз таҳқиқотҳо дар самтҳои нави илмӣ, аз қабили метагеномика, метаболомика ва трансплантатсияи микробиотаи рӯда идома доранд. Ин дастовардҳо метавонанд дар оянда барои ташхис, пешгирӣ ва табобати бисёр бемориҳо имкониятҳои нав фароҳам оваранд.

Рӯзи ҷаҳонии микробиом аҳамияти бузурги маърифатӣ дорад. Он ҷомеаро ба омӯзиши олами микроорганизмҳо ҷалб намуда, аҳамияти истифодаи дурусти антибиотикҳо, ғизои солим ва нигоҳ доштани саломатии микробиомро тарғиб мекунад. Дар доираи ин рӯз дар бисёр кишварҳо конференсияҳо, семинарҳо, лексияҳо ва чорабиниҳои омӯзишӣ баргузор мегарданд. Ин гуна чорабиниҳо ба рушди илм, баланд бардоштани сатҳи дониш ва ташаккули муносибати дуруст нисбат ба микроорганизмҳо мусоидат мекунанд.

Ҳамин тавр, микробиом яке аз муҳимтарин кашфиётҳои илмии асри XXI мебошад. Гарчанде ки микроорганизмҳо бо чашми инсон дида намешаванд, онҳо дар ҳар як ҷанбаи ҳаёти мо иштирок доранд. Онҳо ба саломатии инсон, фаъолияти экосистемаҳо, истеҳсоли озуқа ва рушди бисёр соҳаҳои илм таъсири амиқ мерасонанд. Рӯзи ҷаҳонии микробиом ба мо хотиррасон мекунад, ки ин олами ноаён на танҳо вуҷуд дорад, балки яке аз омилҳои асосии нигоҳ доштани ҳаёт дар рӯи Замин мебошад. Аз ин рӯ, омӯзиш ва ҳифзи гуногунии микробӣ барои имрӯзу фардои инсоният аҳамияти махсус дорад.

Муминҷонов С.А.-мудири кафедраи микробиология, иммунология ва вирусология