ПАРЧАМИ ДАВЛАТӢ - ОМИЛИ МУТТАҲИДСОЗИ ҶОМЕА ВА РАМЗИ ҲУВИЯТИ МИЛЛӢ
Дар низоми мураккаби муносибатҳои ҷамъиятӣ ва сохтори сиёсии ҳар як давлат рамзҳои миллӣ ҳамчун унсурҳои муҳимми ҳастии давлатдорӣ, таҷассуми хотираи таърихӣ ва ифодагари худшиносии миллӣ мақоми хосса доранд. Онҳо на танҳо нишонаҳои зоҳирии мансубияти шаҳрвандон ба як воҳиди сиёсию ҳудудӣ, балки шаклҳои муҳими таҷассумёбии арзишҳои таърихӣ, фарҳангӣ, маънавӣ ва сиёсие мебошанд, ки дар раванди ташаккул ва таҳаввули ҷомеа ба вуҷуд омадаанд. Дар ин замина, Парчами давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун яке аз муқаддасоти миллӣ ва рамзи расмии соҳибихтиёрии давлатӣ дорои аҳаммияти амиқи сиёсӣ, иҷтимоӣ, фарҳангӣ ва фалсафӣ буда, нақши он дар таҳкими ваҳдати миллӣ, ташаккули худшиносии шаҳрвандӣ ва таҳкими пояҳои давлатдории миллӣ бисёрҷанба мебошад.
Аз нигоҳи фалсафаи иҷтимоӣ, рамзҳои миллӣ шакли махсуси ифодаи шуури ҷамъиятӣ буда, тавассути онҳо арзишҳо, ормонҳо, идеалҳо ва тасаввуроти умумии ҷомеа дар бораи гузашта, имрӯз ва ояндаи худ таҷассум меёбанд. Рамз ҳамчун падидаи иҷтимоӣ дорои мазмуни семантикӣ, маърифатӣ ва арзишӣ буда, метавонад мафҳумҳои мураккаби таърихӣ ва сиёсиро дар шакли образи мушаххас ифода намояд. Аз ин ҷиҳат, Парчами давлатӣ танҳо як матои рангин нест, балки падидаи дорои мазмуни рамзӣ ва маъноии амиқ мебошад, ки дар худ ғояи давлатдории мустақил, ягонагии сиёсӣ, пайванди наслҳо ва идомаи ҳастии таърихии миллатро таҷассум мекунад.
Моҳияти фалсафии Парчами давлатӣ пеш аз ҳама дар қобилияти он барои табдил додани арзишҳои абстрактии миллӣ ба рамзи мушаххаси умумӣ ифода меёбад. Агар мафҳумҳои истиқлолият, соҳибихтиёрӣ, ваҳдат, озодӣ ва худшиносии миллӣ ҳамчун категорияҳои назариявии фалсафию сиёсӣ дар шуури ҷамъиятӣ ҷой дошта бошанд, пас Парчами давлатӣ таҷассуми намоёни ин арзишҳо дар фазои иҷтимоӣ мебошад. Маҳз тавассути чунин рамзҳо ҷомеа имконият пайдо мекунад, ки мансубияти умумии таърихию фарҳангӣ ва сиёсиро дарк намуда, худро ҳамчун субъекти ягонаи ҳаёти давлатдорӣ муаррифӣ созад.
Дар илми сиёсатшиносӣ рамзҳои давлатӣ ба қатори институтҳои рамзии ҳокимияти сиёсӣ дохил гардида, дар ташаккули легитимияти давлатӣ, таҳкими шуури шаҳрвандӣ ва таъмини ҳамгироии иҷтимоӣ нақши муҳим доранд. Онҳо ба низоми арзишҳои умумимиллӣ такя намуда, фазои ягонаи маънавию сиёсиро ташаккул медиҳанд. Дар ин раванд, Парчами давлатӣ ҳамчун рамзи соҳибихтиёрӣ ифодагари ягонагии ҳудудӣ, ҳуқуқӣ ва сиёсӣ буда, муносибати шаҳрвандонро бо давлат дар сатҳи арзишӣ ва маънавӣ инъикос менамояд. Аз ин рӯ, эҳтиром ба Парчами давлатӣ на танҳо муносибати эҳтиромона ба як рамзи расмӣ, балки эътирофи арзишҳои умумии давлатдорӣ, масъулияти шаҳрвандӣ ва мансубияти сиёсӣ ба ҷомеаи муайян мебошад.
Маънои иҷтимоию сиёсии Парчами давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистонро бидуни дарки заминаҳои таърихии эҳёи давлатдории миллӣ пурра фаҳмидан имконнопазир аст. Қабули Парчами давлатӣ дар марҳилаи ҳассоси ташаккули давлатдории соҳибистиқлоли тоҷикон, 24 ноябри соли 1992, аҳаммияти махсуси сиёсӣ ва таърихӣ дошт. Ин рӯйдод дар шароите ба вуқӯъ пайваст, ки ҷомеаи Тоҷикистон ба зарурати муайян намудани самтҳои нави инкишофи сиёсӣ, ташаккули институтҳои давлатдорӣ ва эҳёи ҳувияти миллии худ рӯ ба рӯ гардида буд. Аз ин лиҳоз, қабули Парчами давлатӣ танҳо як амали ҳуқуқию протоколӣ набуда, балки ифодаи иродаи сиёсӣ барои бунёди низоми мустақили давлатдорӣ ва муайян намудани симои рамзии давлати миллӣ ба ҳисоб мерафт.
Дар ин замина, Парчами давлатӣ ҳамчун унсури муҳими хотираи таърихӣ пайванди маънавии ҷомеаи имрӯзаро бо таҷрибаи чандинҳазорсолаи таърихӣ ва фарҳангии халқи тоҷик таъмин менамояд. Рангҳои сурх, сафед ва сабзи он дорои маъноҳои рамзӣ буда, тоҷ ва ҳафт ситораи болои он низ ҷанбаҳои муҳими таърихию фарҳангӣ ва маънавиро таҷассум мекунанд. Ранги сурхро метавон ҳамчун рамзи ҷасорат, фидокорӣ ва иродаи таърихии мардум, ранги сафедро ҳамчун ифодагари покӣ, сулҳ, равшанӣ ва саодат, ранги сабзро ҳамчун рамзи ҳаёт, табиат, сарсабзӣ ва умед ба ояндаи созанда маънидод намуд. Тоҷ дар маркази Парчам ифодагари давлатдорӣ ва соҳибихтиёрӣ буда, ҳафт ситора рамзи ормонҳои нек, саодат ва камолоти маънавӣ маҳсуб мешаванд. Ҳамин тавр, сохтори рамзии Парчами миллӣ маҷмӯи маъниҳоеро дар бар мегирад, ки дар заминаи тафаккури таърихӣ ва фарҳангии ҷомеа дарки арзишҳои умумимиллиро тақвият мебахшанд.
Яке аз масъалаҳои калидии фалсафаи сиёсӣ муносибати мутақобилаи давлат, миллат ва ҷомеаи шаҳрвандӣ мебошад. Давлат ҳамчун шакли ташкили сиёсии ҷомеа танҳо тавассути низоми институтҳои ҳуқуқӣ ва маъмурӣ маҳдуд намешавад. Устувории он ҳамчунин аз мавҷудияти заминаи умумии арзишӣ, эътимоди иҷтимоӣ, ҳамбастагии шаҳрвандӣ ва эътирофи рамзҳои муштараки миллӣ вобаста мебошад. Дар чунин низоми муносибатҳо Парчами давлатӣ вазифаи муҳимми муттаҳидсозиро иҷро намуда, фарқиятҳои иҷтимоӣ, касбӣ, минтақавӣ ва наслиро дар доираи манфиатҳои умумимиллӣ ба ҳам мепайвандад. Он ба ҷомеа хотиррасон мекунад, ки сарфи назар аз гуногунрангии иҷтимоӣ ва фарҳангӣ, ҳамаи шаҳрвандон дар доираи як фазои ҳуқуқӣ ва сиёсӣ зиндагӣ намуда, дар назди давлат ва ояндаи он масъулияти муштарак доранд.
Аз нигоҳи назарияи ҳамгироии иҷтимоӣ, муттаҳидии ҷомеа на маънои аз байн бурдани гуногунандешӣ ва хусусиятҳои инфиродиро дорад ва на ба яксонсозии механикии афкору мавқеъҳои шаҳрвандон асос меёбад. Баръакс, ҳамгироии воқеии иҷтимоӣ дар шароити эътирофи гуногунрангӣ, эҳтироми ҳуқуқу озодиҳои инсон ва мавҷудияти арзишҳои умумие ташаккул меёбад, ки ҷомеаро ба ҳадафҳои муштарак равона месозанд. Парчами давлатӣ маҳз дар ҳамин замина ҳамчун рамзи умумии шаҳрвандӣ баромад намуда, омили тақвияти ҳамбастагии иҷтимоӣ ва ҳисси масъулияти дастаҷамъона мегардад. Он шаҳрвандонро ба дарки манфиатҳои умумидавлатӣ, ҳифзи суботи иҷтимоӣ ва саҳмгузорӣ дар рушди устувори кишвар раҳнамоӣ мекунад.
Мафҳуми ҳувияти миллӣ низ дар ин раванд аҳаммияти бунёдӣ дорад. Ҳувияти миллӣ маҷмӯи тасаввурот, арзишҳо, меъёрҳо, хотираи таърихӣ ва эҳсоси мансубияти шахс ба ҷомеаи муайяни таърихию фарҳангӣ мебошад. Он дар натиҷаи таъсири омилҳои объективӣ ва субъективӣ, аз ҷумла забон, фарҳанг, анъанаҳо, таҷрибаи таърихӣ, низоми арзишҳо ва институтҳои сиёсӣ ташаккул меёбад. Парчами давлатӣ яке аз воситаҳои муҳими таҷассум ва таҳкими ин ҳувият ба шумор меравад, зеро он шаҳрвандро бо фазои умумии таърихӣ ва сиёсӣ пайванд дода, дар шуури ӯ эҳсоси мансубият ба давлат ва ҷомеаи миллиро тақвият мебахшад.
Дар шароити ҷаҳонишавӣ, ки равандҳои трансмиллӣ, коммуникатсияҳои рақамӣ, муҳоҷирати аҳолӣ ва мубодилаи фарҳангӣ ба сохтори муносибатҳои иҷтимоӣ таъсири назаррас мерасонанд, масъалаи ҳифзи ҳувияти миллӣ аҳаммияти нав касб мекунад. Ҷаҳони муосир бо афзоиши ҳамгироии иқтисодӣ ва иттилоотӣ, густариши фазои ягонаи коммуникатсионӣ ва тағйирёбии низоми арзишҳои иҷтимоӣ тавсиф мешавад. Дар чунин шароит миллатҳо бо зарурати нигоҳдории асолати фарҳангӣ ва таърихии худ дар баробари равандҳои умумисайёравӣ рӯ ба рӯ мегарданд. Аммо ҳифзи ҳувияти миллӣ набояд ҳамчун инзивоъ ва рад намудани арзишҳои умумибашарӣ маънидод карда шавад. Баръакс, он бояд ба муколамаи фарҳангҳо, эҳтироми гуногунандешӣ ва иштироки созанда дар тамаддуни ҷаҳонӣ такя намояд. Парчами давлатӣ дар ин раванд ҳамчун нишонаи шинохти байналмилалии кишвар ва муаррифгари симои сиёсиву фарҳангии миллат аҳаммияти хосса пайдо мекунад.
Ҷанбаи дигари муҳимми масъала дар робитаи Парчами давлатӣ бо тарбияи ватандӯстӣ ва ташаккули шуури ҳуқуқию сиёсии шаҳрвандон ифода меёбад. Ватандӯстӣ дар маънои илмӣ танҳо эҳсоси ифтихор аз мансубияти миллӣ нест, балки низоми муносибатҳои бошуурона, масъулиятнок ва амалии шахс нисбат ба Ватан, давлат, ҷомеа ва арзишҳои умумимиллӣ мебошад. Ватандӯстии воқеӣ дар эҳтироми қонун, ҳифзи манфиатҳои ҷамъиятӣ, фаъолияти созанда, масъулияти касбӣ, риояи ҳуқуқу озодиҳои дигарон ва саҳмгузорӣ дар рушди иҷтимоию иқтисодии кишвар таҷассум меёбад. Аз ин рӯ, эҳтиром ба Парчами давлатӣ бояд бо дарки амиқи моҳияти истиқлолият, соҳибихтиёрӣ ва масъулияти шаҳрвандӣ пайваст бошад.
Дар ин замина, муассисаҳои таълимӣ, бахусус муассисаҳои таҳсилоти олии касбӣ, дар ташаккули фарҳанги рамзшиносии миллӣ ва тарбияи шаҳрвандии насли ҷавон масъулияти муҳим доранд. Донишгоҳ ҳамчун ниҳоди иҷтимоии истеҳсол ва интиқоли дониш на танҳо вазифаи таълимӣ ва илмӣ, балки рисолати маърифатӣ, фарҳангӣ ва иҷтимоиро низ иҷро мекунад. Тавассути омузиши таърихи давлатдорӣ, фалсафаи сиёсӣ, ҳуқуқи конститутсионӣ, фарҳангшиносӣ ва арзишҳои миллӣ донишҷӯён метавонанд мазмуну моҳияти рамзҳои давлатиро амиқтар дарк намоянд. Дар баробари ин, баргузор намудани чорабиниҳои илмӣ-маърифатӣ, конфронсу мизҳои мудаввар, дарсҳои тарбиявӣ ва ташаббусҳои донишҷӯён ба ташаккули ҷаҳонбинии миллӣ ва баланд бардоштани сатҳи масъулияти шаҳрвандӣ мусоидат менамояд.
Махсусан, барои ҷавонон, ки ҳамчун неруи зеҳнӣ, иҷтимоӣ ва созандаи ҷомеа дар раванди таҷдиди институтсионалӣ ва рушди устувори кишвар нақши муҳим доранд, дарки мазмуни рамзҳои давлатӣ аҳаммияти назариявию амалӣ дорад. Ҷавонон бояд Парчами давлатиро на танҳо ҳамчун рамзи маросимӣ, балки ҳамчун таҷассуми таърихи давлатдорӣ, истиқлолияти сиёсӣ ва масъулияти наслҳо дар назди ояндаи кишвар дарк намоянд. Чунин муносибат ба ташаккули тафаккури мустақил, мавқеи фаъоли шаҳрвандӣ ва ҳисси масъулиятшиносии иҷтимоӣ замина мегузорад. Ҳамзамон, тарбияи эҳтиром ба рамзҳои давлатӣ бояд бо рушди тафаккури интиқодӣ, фарҳанги ҳуқуқӣ, таҳаммулпазирӣ ва эҳтироми арзишҳои умумибашарӣ ҳамоҳанг бошад.
Аз дидгоҳи назарияи сиёсӣ, Парчами давлатӣ инчунин унсури муҳимми муаррифии субъектияти байналмилалии мамлакат мебошад. Дар муносибатҳои байналмилалӣ рамзҳои давлатӣ ҳамчун аломатҳои расмии шинохти кишварҳо истифода шуда, ҳузури онҳоро дар сохторҳои байналмилалӣ, чорабиниҳои дипломатӣ, форумҳои сиёсӣ, мусобиқаҳои варзишӣ ва ҳамоишҳои фарҳангӣ ифода мекунанд. Вақте ки Парчами Тоҷикистон дар фазои байналмилалӣ парафшон мегардад, он на танҳо номи давлат, балки ҳувияти таърихию фарҳангӣ, соҳибихтиёрӣ ва мансубияти онро ба ҷомеаи ҷаҳонӣ муаррифӣ менамояд. Аз ин рӯ, Парчам дар баробари вазифаи дохилии муттаҳидсозӣ дорои вазифаи муҳими коммуникатсионии байналмилалӣ низ мебошад.
Ҳамзамон, зарур аст таъкид гардад, ки қудрати муттаҳидсозии рамзҳои миллӣ танҳо бо эътирофи расмии онҳо маҳдуд намешавад. Арзиши воқеии иҷтимоии рамзи давлатӣ дар он зоҳир мегардад, ки то чӣ андоза он дар шуури ҷамъиятӣ ҷой гирифта, бо рафтори иҷтимоӣ, фарҳанги шаҳрвандӣ ва таҷрибаи рӯзмарраи одамон пайванд пайдо мекунад. Эҳтиром ба Парчами давлатӣ бояд на танҳо дар маросимҳои расмӣ ва чорабиниҳои идона, балки дар муносибати бошуурона ба давлат, риояи қонун, ҳифзи манфиатҳои ҷамъиятӣ ва иҷрои уҳдадориҳои шаҳрвандӣ ифода ёбад. Маҳз чунин ҳамоҳангии арзишҳои рамзӣ ва амалияи иҷтимоӣ метавонад заминаи устувори ҳамбастагии миллӣ ва рушди фарҳанги сиёсиро фароҳам оварад.
Дар такя ба маълумотҳои болозикр хулоса кардан мумкин аст,ки таҳлили фалсафӣ ва сиёсатшиносии мақоми Парчами давлатӣ нишон медиҳад, ки он падидаи бисёрҷанбаи иҷтимоӣ буда, дар худ вазифаҳои рамзӣ, маърифатӣ, коммуникатсионӣ, ҳамгироишаванда ва ҳувиятсозро муттаҳид менамояд. Парчами давлатӣ ҳамчун таҷассуми соҳибихтиёрии миллӣ на танҳо гузашта ва имрӯз, балки масъулияти ҷомеаро дар назди оянда низ инъикос мекунад. Он рамзи пайванди наслҳо, ягонагии манфиатҳои умумидавлатӣ, эҳтиром ба таърихи миллӣ ва эътирофи арзишҳои муштараки шаҳрвандӣ мебошад. Маҳз тавассути дарки амиқи чунин мазмун ҷомеа метавонад муносибати худро ба рамзҳои давлатӣ аз сатҳи эҳсосоти маросимӣ ба сатҳи шуури устувори шаҳрвандӣ ва масъулияти иҷтимоӣ боло бардорад.
Парчами давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистонро метавон яке аз омилҳои муҳимми ташаккули фазои ягонаи маънавию сиёсӣ, таҳкими ҳувияти миллӣ ва рушди фарҳанги шаҳрвандӣ арзёбӣ намуд. Моҳияти он дар ифодаи ғояи ягонагии таърихӣ, соҳибихтиёрии сиёсӣ ва масъулияти муштараки шаҳрвандон нисбат ба сарнавишти давлат таҷассум меёбад. Арҷгузорӣ ба Парчами давлатӣ дар асл арҷгузорӣ ба арзишҳои давлатдорӣ, хотираи таърихӣ, фарҳанги миллӣ ва ҳуқуқи миллат ба муайян намудани роҳи мустақилонаи рушди худ мебошад. Аз ин рӯ, ҳифз ва гиромидошти Парчами давлатӣ бояд ҳамчун ҷузъи муҳими фарҳанги сиёсӣ, худшиносии миллӣ ва ҷаҳонбинии шаҳрвандӣ дар ҷомеа ҷойгоҳи устувор дошта бошад. Зеро ояндаи давлат на танҳо бо тавоноии институтҳои сиёсӣ ва иқтисодии он, балки ҳамчунин бо сатҳи худшиносӣ, ҳамбастагӣ, масъулиятшиносӣ ва эҳтироми шаҳрвандон ба арзишҳои умумимиллӣ муайян мегардад. Парчами давлатӣ дар ин низоми арзишҳо ҳамчун рамзи ягонагӣ, пайванди таърихӣ ва идомаи давлатдории миллӣ мақоми хосса дошта, таҷассумгари ормони ҷомеаи соҳибистиқлол барои бунёди ояндаи осоишта, босубот ва созанда мебошад.
Азимзода М. М., д.и.ф., профессор, мудири кафедраи фанҳои ҷомеашиносӣ