Баҳор-на танҳо ба табиат меояд, балки ба низоми асаби инсон низ ворид мешавад. Давомнокии рӯзи равшан зиёд мегардад, спектри шуоъҳои офтоб тағйир меёбад ва соатҳои биологӣ фаъол мешаванд. Барои мағзи сар ин танҳо тағйироти мавсимӣ нест, балки ишораи муҳими физиологӣ барои бозсозӣ ва мутобиқшавии амиқ мебошад.

Соатҳои дохилии организм кори худро мутобиқ месозанд, танзими хобу бедорӣ тағйир меёбад ва сатҳи умумии фаъолият боло меравад. Фаъолияти зеҳнӣ ва ҳушёрӣ афзоиш ёфта, имконияти тамаркуз беҳтар мегардад. Низоми асаб гӯё аз ҳолати зимистонаи сарфаи энергия хориҷ шуда, ба марҳилаи фаъолшавӣ ва рушд мегузарад.

Агар мафҳуми «ғанӣ»-ро берун аз маънои моддӣ баррасӣ намоем, ифодаи илмии он нейропластикӣ мебошад қобилияти мағзи сар барои ташаккули робитаҳои нави нейронӣ, бозсозии шабакаҳои мавҷуда ва мутобиқшавӣ ба муҳити тағйирёбанда мебошад. Маҳз ҳамин қобилият омузишпазирӣ, чандирии тафаккур ва устуворӣ ба изтиробро муайян мекунад.

Дар фасли баҳор равандҳои нейропластикӣ такони иловагӣ мегиранд: рӯшноии бештар, ҳаракати ҷисмонӣ ва муоширати иҷтимоии фаъолтар фаъолияти мағзро таҳрик медиҳанд. Ҳар як таҷрибаи нав фаъолияти синапсиро тақвият бахшида, шабакаҳои нейрониро ғанӣ месозад ва иқтидори мутобиқшавиро афзоиш медиҳад.

Ҳамин тавр, баҳор барои мағзи сар на танҳо тағйирёбии фасл, балки давраи фаъолшавии нейропластикӣ, таҷдиди вазоифӣ ва нерӯи нави зеҳнӣ мебошад.

Тавре ки Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ-Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон таъкид намудаанд:
«Сармояи асосии давлат- инсон ва имкониятҳои зеҳнии ӯ мебошад». Ин андеша бори дигар нишон медиҳад, ки арзиши воқеӣ на танҳо дар захираҳои моддӣ, балки дар неруи дохилӣ ва қобилияти рушди зеҳнии инсон нуҳуфтааст.

Давраи зимистон аксаран бо сарфаи энергия ва коҳиши гуногунрангии рафтор тавсиф мешавад. Ин марҳилаи табиии давра мебошад. Аммо баҳор системаҳоеро фаъол месозад, ки барои ангеза ва ташаббус масъуланд. Сатҳи бедорӣ боло меравад, равандҳои когнитивӣ тезтар мешаванд ва майл ба таҷрибаи нав меафзояд.

Инсон бештар ҳаракат мекунад, вақти бештарро дар ҳавои кушод мегузаронад ва доираи муоширати худро васеъ менамояд. Ҳамаи ин хунрасонии мағзи сарро беҳтар карда, мубодилаи моддаҳоро таҳрик медиҳад ва ташаккули робитаҳои нави нейрониро дастгирӣ менамояд.

Мағзи сарро метавон ҳамчун низоми ғанӣ дар се андоза баррасӣ намуд. Аввалан, ин гуногуншаклии пайвастагиҳои нейронӣ аст, мураккабии шабакаи дохилӣ, ки чандирии вокуниш ва қобилияти мутобиқшавиро таъмин мекунад. Дуюм, ин қобилияти бозсозист тавоноии тағйир додани стратегияҳои тафаккур ва рафтор вобаста ба шароити нав. Сеюм, ин захираи энергетикӣ мебошад, ки имкон медиҳад иқтидори дохилӣ амалӣ гардад. Давраи баҳорӣ ҳамаи ин унсурҳоро ҳамзамон фаъол месозад.

Рӯшноӣ ба як катализатори биологии тағйирот табдил меёбад. Ҳаракат равандҳои нейрофизиологиро тақвият медиҳад. Таҷрибаи нав бошад, тағйироти устувори сохториро дар сатҳи робитаҳои нейронӣ шакл медиҳад. Ҳамин тавр, навшавии мавсимии табиат бо навсозии сохторҳои нейронӣ ҳамоҳанг мегардад. Ин танҳо як ташбеҳ нест, балки раванди воқеии биологӣ мебошад.

Ҳар як қадам, ҳар як андешаи нав ва ҳар як қарор иқтидори дохилиро ғанӣ месозад. Дар ин замина, «ғанӣ будан» маънои пуррагии робитаҳо, фаровонии имкониятҳо ва қобилияти пайваста рушд карданро дорад. Баҳор танҳо он хусусиятро равшан месозад, ки дар табиати худи мағзи сар нуҳуфтааст, тамоюл ба рушд ва навшавӣ.

Аз ҳамин сабаб, оҳанги баҳорро метавон ҳамчун омили густариши неруи дохилӣ дарк намуд. Дар ҳамоҳангӣ бо он, мағзи сар захираҳои пинҳонии худро фаъол месозад, қобилияти пластикии худро тақвият медиҳад ва қонуни асосии фаъолияти низоми асабро тасдиқ мекунад.

Ғаниева М. Т.-н.и.т., дотсент, мудири кафедраи асабшиносӣ, психатрия ва психологияи тиббии ба номи профессор Ғуломов М. Ғ.