Таърих ба ҳар миллат дарси бузург медиҳад, аммо на ҳар ҷомеа ин дарсро бо чунин баҳои гарон меомузад, ки онро мардуми Тоҷикистон дар солҳои душвори ҷанги шаҳрвандӣ аз сар гузаронидааст. Солҳои навадуми асри гузашта барои халқи тоҷик танҳо як марҳалаи мураккаби сиёсӣ набуданд, балки давраи санҷиши сахти давлатдорӣ, ваҳдати миллӣ ва худшиносии шаҳрвандӣ буданд. Он рӯзҳо ҳазорҳо оилаҳо мотамзада шуданд, хонаводаҳо пароканда гардиданд, мардум аз хонаю дари худ маҳрум шуданд ва орзуҳои насли ҷавон зери сояи бесуботӣ қарор гирифтанд. Аз ин рӯ, ҳар сухане, ки имрӯз дар бораи сиёсат, мухолифат ва ояндаи кишвар гуфта мешавад, бояд аз хотираи таърихӣ ва масъулият дар назди сарнавишти миллат сарчашма гирад.

Бо гузашти солҳо як ҳақиқати муҳим равшантар гардидааст, ки ҷомеаи имрӯзаи Тоҷикистонро бо шиорҳои кӯҳна, ваъдаҳои беасос ва талошҳои эҳёи фазои пурошӯби солҳои навадум ба роҳи пешина баргардондан осон нест. Қисме аз гурӯҳҳои сиёсии дар хориҷи кишвар, аз ҷумла намояндагони собиқи ҳизби наҳзати исломӣ (ҳоло ТЭТ), ҳанӯз ҳам мехоҳанд худро ҳамчун неруи таъсиргузор ба равандҳои дохилии Тоҷикистон муаррифӣ намоянд. Аммо масъала дар он аст, ки оё суханрониҳои такрорӣ, изҳоротҳои пурҳангома ва даъватҳои дур аз воқеияти имрӯза метавонанд он фазои сиёсиро барқарор созанд, ки кишвар чанд даҳсола пеш дар он қарор дошт? Посухи ин саволро пеш аз ҳама таҷрибаи худи мардум медиҳад.

Ҷанги шаҳрвандӣ барои Тоҷикистон ҳодисаи тасодуфӣ ё танҳо натиҷаи ихтилофи чанд гурӯҳи сиёсӣ набуд. Дар паси он омилҳои зиёди дохилию берунӣ, мубориза барои қудрат, заъфи ниҳодҳои ҷавони давлатӣ, ихтилофҳои сиёсӣ ва паҳн гардидани андешаҳои ифротӣ қарор доштанд. Дар он шароит қисми зиёди аҳолӣ, ки мехост зиндагии осоишта дошта бошад, ба гирдоби муқовимат кашида шуд. Мардум на аз баҳсҳои сиёсӣ, балки аз оқибатҳои воқеии онҳо, тарсу ҳарос, бесарпаноҳӣ, талафоти ҷонӣ ва аз байн рафтани амният бештар зарар диданд.

Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ, ки 27 июни соли 1997 ба имзо расид, барои Тоҷикистон марҳалаи муҳими таърихӣ гардид. Ин санад роҳи қатъи муқовимати мусаллаҳона ва барқарорсозии тадриҷии зиндагии осоиштаро фароҳам овард. Вале сулҳ танҳо бо имзои ҳуҷҷат ба даст намеояд. Барои таҳкими он иродаи сиёсӣ, гузаштҳои мутақобил, барқарорсозии боварӣ ва талоши пайвастаи тамоми ҷомеа зарур аст.

Мардуме, ки оқибатҳои ҷангро бо чашми худ дидааст, арзиши суботро беҳтар дарк мекунад. Барои чунин мардум сулҳ як калимаи зебо ё мавзӯи суханрониҳои расмӣ нест, сулҳ имкони ба кор рафтан, фарзандро ба мактаб фиристодан, беморро табобат кардан, хона бунёд намудан ва ояндаро бо умед тарҳрезӣ кардан аст. Аз ин рӯ, хотираи солҳои навадум барои ҷомеаи мо на танҳо ёдоварии гузашта, балки ҳушдорест, ки ҳар гуна талоши баргардондани низоъҳои харобиовар бояд бо андешаи солим ва масъулияти шаҳрвандӣ арзёбӣ гардад.

Замон тағйир ёфтааст. Насле ба камол расидааст, ки Тоҷикистонро на танҳо аз рӯзҳои сангин, балки аз роҳи барқарорсозӣ, рушди инфрасохтор, густариши маориф, пешрафти соҳаи тандурустӣ ва ташаккули муносибатҳои байналмилалӣ мешиносад. Ҷавонони имрӯз мехоҳанд соҳиби касбу ҳунар шаванд, дониш омузанд, фаъолияти соҳибкорӣ оғоз кунанд ва дар пешрафти Ватани худ саҳм гузоранд. Онҳо ба оянда менигаранд ва аз сиёсат натиҷа, масъулият ва барномаи воқеии амалро интизоранд.

Дар чунин шароит такрор кардани баҳсҳои кӯҳна ва талоши бедор намудани эҳсосоти солҳои ҷанги шаҳрвандӣ наметавонад ҷойи пешниҳоди андешаҳои созанда ва роҳҳои амалии ҳалли масъалаҳои ҷомеаро гирад. Агар гурӯҳе даъвои нуфузи сиёсӣ дошта бошад, бояд нишон диҳад, ки барои рушди кишвар, баланд бардоштани сатҳи зиндагии мардум ва таҳкими ваҳдати миллӣ чӣ пешниҳод дорад. Шиорҳои пурэҳсос, иддаоҳои бузург ва танқиди беасос худ ба худ далели қобили қабул будани мавқеи сиёсӣ нестанд.

Дар баробари ин, бояд як нуктаи муҳимро таъкид кард, ки ҷомеаи солим на аз роҳи хомӯш кардани андешаҳо, балки бо такя ба далел, қонун, фарҳанги муколама ва масъулияти шаҳрвандӣ қавӣ мегардад. Танқиди созанда, агар ба манфиати ҷамъият равона шуда бошад, метавонад ба ислоҳи камбудиҳо мусоидат кунад. Аммо истифодаи дарди таърихии мардум, таҳрифи воқеаҳо ва барангехтани душманӣ барои ба даст овардани ҳадафҳои сиёсӣ ба ваҳдати ҷомеа зарар мерасонад. Фарқ гузоштан миёни баҳси сиёсӣ ва кӯшиши барангехтани низоъ вазифаи муҳими ҳар шаҳрванди огоҳ аст.

Тоҷикистон дар давраи истиқлол роҳи мураккаби барқарорсозии давлат ва иқтисоди миллиро тай кардааст. Бунёду таҷдиди роҳҳо, нақбҳо, неругоҳҳо, муассисаҳои таълимӣ ва тандурустӣ, васеъ гардидани имкониятҳои таҳсилу касбомӯзӣ ва иштироки фаъолтари кишвар дар муносибатҳои байналмилалӣ аз равандҳои муҳими ин давра мебошанд. Албатта, дар ҷомеа ҳанӯз масъалаҳои ҳалталаб, аз ҷумла таъмини шуғли муносиб, баланд бардоштани сатҳи зиндагӣ, беҳтар кардани сифати хизматрасониҳо ва таҳкими адолати иҷтимоӣ вуҷуд доранд. Эътирофи ин масъалаҳо нишонаи заъф нест, баръакс, он барои муайян кардани роҳҳои воқеии пешрафт замина фароҳам меорад.

Аммо мавҷудияти мушкилот набояд баҳонае барои сафед кардани бесуботӣ ё тарғиби бозгашт ба таҷрибаҳои фоҷиабори гузашта гардад. Ҳар масъалаи иҷтимоӣ роҳи ҳалли худро дорад, тавассути меҳнат, дониш, ислоҳот, такмили идоракунӣ, назорати ҷамъиятӣ ва фаъолияти қонунӣ. Норозигӣ аз як камбудӣ набояд ба душманӣ нисбат ба тамоми ҷомеа табдил ёбад. Ҳамчунин, ҳеҷ гурӯҳе ҳақ надорад худро ягона соҳибихтиёри иродаи мардум эълон карда, мавқеи худро бе далел ба номи тамоми миллат нисбат диҳад.

Сулҳи тоҷикон, пеш аз ҳама, натиҷаи дарки зарурати қатъи хунрезӣ ва гузаштан аз муқовимат ба ҳамзистӣ буд. Ин таҷриба нишон медиҳад, ки ихтилофҳои сиёсӣ бояд бо роҳҳои сиёсӣ ва қонунӣ ҳал шаванд. Нафрат метавонад одамонро барои муддате гирди як шиор ҷамъ оварад, аммо барои сохтани давлат ва беҳтар намудани зиндагии мардум на дониш, на иқтисод ва на адолатро ҷойгузин карда наметавонад.

Мубориза барои шуури ҷавонон имрӯз яке аз самтҳои муҳими ҳаёти ҷамъиятӣ мебошад. Ҷавонон ҳар рӯз бо садҳо паём, навор ва даъват тавассути шабакаҳои иҷтимоӣ рӯ ба рӯ мешаванд. На ҳар маълумоте, ки бо оҳанги қатъӣ ё бо истифода аз эҳсосоти миллӣ паҳн мегардад, ҳақиқатро инъикос мекунад. Бинобар ин, зарур аст, ки насли ҷавон воқеаҳои таърихиро аз сарчашмаҳои гуногун омӯзад, далелро аз овоза ҷудо кунад ва ба ҳар гуна даъвати сиёсӣ бо тафаккури интиқодӣ муносибат намояд.

Ватандӯстӣ танҳо бо сухан гуфтан дар бораи миллат исбот намешавад. Он дар муносибати софдилона ба меҳнат, эҳтироми қонун, ҳифзи моликияти ҷамъиятӣ, азхуд кардани дониш, дастгирии ниёзмандон ва саҳм гузоштан дар ободии маҳалли зист ифода меёбад. Ҷавоне, ки барои ҷомеа табиб, омузгор, муҳандис ё мутахассиси соҳибмаҳорат мешавад, бо фаъолияти созандаи худ ба ояндаи кишвар хизмат мекунад. Чунин шаҳрванд ба ҳар гуна даъвати эҳсосотӣ, ки аз ӯ хашм ва муқовиматро талаб мекунад, бояд саволи одӣ диҳад, ин даъват ба зиндагии беҳтари мардум чӣ меорад?

Ҳар гурӯҳе, ки воқеан даъвои намояндагии манфиатҳои ҷомеаро дорад, бояд ба ин саволҳо бо далел ва барномаи мушаххас ҷавоб диҳад. Даъвати сиёсӣ набояд ба барангехтани кина, тақсим кардани ҷомеа ба «худӣ» ва «бегона» ё бозсозии фазои душманонаи гузашта такя кунад. Миллате, ки аз таърих сабақ гирифтааст, ҳақ дорад аз ҳар неруи сиёсӣ масъулият, шаффофият ва эҳтиром ба сулҳу суботро талаб намояд.

Онҳое, ки ҳанӯз ҳам сиёсатро бо андозаҳои солҳои навадум арзёбӣ мекунанд, бояд дарк намоянд, ки ҷомеа дар як нуқтаи таърихӣ намеистад. Наслҳо иваз мешаванд, талабот дигар мегардад ва мардум аз ҳар неруи сиёсӣ на танҳо сухан, балки масъулият ва натиҷа интизор мешаванд. Хотираи ҷангро наметавон бо шиорҳо пок кард ва боварии мардумро низ бо изҳоротҳои пурҳангома ба даст овардан имкон надорад. Боварӣ бо рафтори масъулона, садоқат ба манфиатҳои миллӣ ва эҳтиром ба ҳуқуқу озодиҳои шаҳрвандон ташаккул меёбад.

Барои Тоҷикистон муҳим аст, ки сулҳу ваҳдатро ҳамчун шарти асосии пешрафт ҳифз намуда, ҳамзамон барои бартараф кардани мушкилоти мавҷуда пайваста талош кунад. Давлатдорӣ танҳо аз дастовардҳо иборат нест, он қобилияти шунидани масъалаҳо, ислоҳи камбудиҳо ва фароҳам овардани имкониятҳои баробарро низ талаб менамояд. Ҳар қадар ҷомеа босавод, масъулиятшинос ва аз нигоҳи сиёсӣ огоҳ бошад, ҳамон қадар имконияти фирефта шудани он бо овозаҳо, ваъдаҳои беасос ва талошҳои иғвоангез камтар мегардад.

Хуллас, сабақи асосии солҳои навадум барои миллати тоҷик бояд равшан боқӣ монад, ҳеҷ ҳадафи сиёсӣ арзиши аз даст рафтани сулҳ ва ҷони инсонро надорад. Наҳзатиёни собиқ ва ҳар гурӯҳи дигаре, ки мехоҳад ба ҳаёти сиёсии Тоҷикистон таъсир расонад, бояд воқеияти имрӯзаро ба назар гирад ва дарк кунад, ки ояндаи миллатро бо такрори шиорҳои гузашта сохтан имкон надорад. Мардум таҷрибаи талхи низоъро аз сар гузаронидааст ва ҳақ дорад сулҳу субот, зиндагии шоиста ва рушди устуворро интихоб намояд.

Тоҷикистон ба ақиб нигоҳ карда, бояд аз таърих сабақ гирад, аммо ҳаракаташ ба пеш бошад. Ҷавонон бояд на ба доми эҳсосоти барангехташуда, балки ба роҳи дониш, меҳнат ва созандагӣ қадам гузоранд. Қудрати миллат дар нафрату муқовимат нест, балки дар ваҳдат, худшиносӣ, масъулият ва иродаи сохтани ояндаи беҳтар аст. Сулҳ мероси гаронбаҳои насли имрӯза барои наслҳои фардост ва ҳифзи он вазифаи муқаддаси ҳар шаҳрванди Тоҷикистон мебошад.

Зокиров С. Р.-муовини декани факултети стоматологӣ