Коррупсия яке аз зуҳуроти хатарноки ҷомеаи муосир ба шумор рафта, ба пояҳои давлатдорӣ, рушди иқтисоди миллӣ, суботи сиёсӣ, адолати иҷтимоӣ ва арзишҳои ахлоқии ҷомеа таъсири манфӣ мерасонад. Ин падидаи номатлуб на танҳо садди роҳи пешрафти иқтисодиву иҷтимоии давлат мегардад, балки эътимоди шаҳрвандонро ба мақомоти давлатӣ, волоияти қонун ва принсипҳои адолату баробарӣ коста месозад. Аз ин рӯ, мубориза бо коррупсия танҳо вазифаи мақомоти ҳифзи ҳуқуқ ё сохторҳои махсуси давлатӣ набуда, балки рисолати шаҳрвандӣ, масъулияти ахлоқӣ ва қарзи виҷдонии ҳар як фарди ватандӯсту худогоҳ мебошад.

Дар шароити ҷаҳонишавӣ ва афзоиши муносибатҳои иқтисодиву иҷтимоӣ коррупсия ба яке аз монеаҳои ҷиддии рушди устувори давлатҳо табдил ёфтааст. Таҷрибаи ҷаҳонӣ нишон медиҳад, ки дар ҷомеаҳое, ки ришвахорӣ, суиистифода аз мансаб, хешутаборбозӣ ва истифодаи ғайриқонунии имкониятҳои хизматӣ реша медавонанд, сатҳи эътимоди мардум ба сохторҳои давлатӣ коҳиш ёфта, имкониятҳои рушди иқтисодӣ маҳдуд мегарданд. Зеро коррупсия пеш аз ҳама ба адолат зарба мезанад, ҳуқуқу манфиатҳои қонунии шаҳрвандонро поймол мекунад ва барои пешрафти шахсони соҳибистеъдоду меҳнатдӯст монеаҳои сунъӣ ба вуҷуд меорад.

Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун давлати соҳибистиқлол, демократӣ, ҳуқуқбунёд ва иҷтимоӣ мубориза бо коррупсияро яке аз самтҳои муҳими сиёсати давлатӣ муайян намудааст. Дар даврони соҳибистиқлолӣ бо мақсади пешгирӣ ва муқовимат ба ин зуҳуроти номатлуб заминаҳои ҳуқуқиву ташкилӣ ташаккул ёфта, тадбирҳои гуногуни давлатӣ амалӣ гардидаанд. Таъсиси Агентии назорати давлатии молиявӣ ва мубориза бо коррупсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, қабули санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ ва стратегияҳои давлатии муқовимат ба коррупсия аз ҷумлаи иқдомҳое мебошанд, ки ба таҳкими шаффофият, таъмини волоияти қонун ва баланд бардоштани масъулияти шахсони мансабдор равона шудаанд.

Дар ин замина, Стратегияи давлатии муқовимат ба коррупсия дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2030 ҳамчун санади муҳими сиёсиву ҳуқуқӣ барои тақвияти фаъолияти мақомоти давлатӣ, ташкилоту муассисаҳо ва ҷомеаи шаҳрвандӣ аҳамияти махсус дорад. Ҳадафи асосии он фароҳам овардани шароите мебошад, ки дар он имкониятҳои содир намудани амалҳои коррупсионӣ маҳдуд гардида, масъулияти шахсони мансабдор ва сатҳи маърифати зиддикоррупсионии аҳолӣ баланд бардошта шавад.

Бояд таъкид намуд, ки коррупсия танҳо амали ғайриқонунии гирифтани пора ё додани ришва нест. Он зуҳуроти мураккаби иҷтимоиест, ки метавонад дар шаклҳои гуногун, аз ҷумла суиистифода аз ваколатҳои мансабӣ, истифодаи маблағҳои давлатӣ ба манфиатҳои шахсӣ, бархӯрди манфиатҳо, тақсими ғайриодилонаи имкониятҳо ва қабули қарорҳои ғаразнок зоҳир гардад. Ҳар яке аз ин амалҳо, новобаста аз шаклу андозаашон, ба манфиатҳои давлату ҷомеа зарар мерасонанд.

Хатари асосии коррупсия дар он аст, ки он тадриҷан ба шуури ҷамъиятӣ таъсир расонида, меъёрҳои ахлоқиро заиф мегардонад. Агар шаҳрванд барои ҳалли масъалаи қонунии худ маҷбур шавад ба роҳҳои ғайриқонунӣ рӯ оварад, агар мансабдор вазифаи давлатиро на воситаи хизмат ба мардум, балки манбаи даромади шахсӣ ҳисобад, дар чунин муҳит эҳтиром ба қонун коста мегардад. Аз ин рӯ, коррупсияро метавон на танҳо ҷинояти иқтисодӣ, балки офати маънавӣ ва таҳдид ба арзишҳои бунёдии давлатдорӣ арзёбӣ намуд.

Махсусан, роҳ ёфтани коррупсия ба соҳаҳои маориф, тандурустӣ ва дигар бахшҳои иҷтимоӣ оқибатҳои вазнин дошта метавонад. Зеро маҳз ин соҳаҳо бо тақдири инсон, тарбияи насли наврас, саломатии аҳолӣ ва ояндаи миллат робитаи мустақим доранд. Агар дар муассисаҳои таълимӣ дониш ва қобилияти воқеии хонандаву донишҷӯ ҷойи худро ба муносибатҳои ғайриқонунӣ диҳад, дар оянда ҷомеа бо норасоии мутахассисони соҳибкасбу масъулиятшинос рӯ ба рӯ мешавад. Ҳамчунин, зуҳуроти коррупсионӣ дар соҳаи тандурустӣ метавонад ба сифати хизматрасонии тиббӣ, дастрасии шаҳрвандон ба ёрии тиббӣ ва эътимоди беморон ба кормандони соҳа таъсири манфӣ расонад.

Бинобар ин, поквиҷдонӣ, адолатпешагӣ, масъулиятшиносӣ ва садоқат ба касб бояд меъёрҳои асосии фаъолияти ҳар як омузгор, табиб, хизматчии давлатӣ ва корманди дигар соҳаҳо бошанд. Ҷомеае, ки дар он дониш, меҳнат, истеъдод ва қобилият қадр карда мешаванд, барои рушди устувор заминаи боэътимод пайдо мекунад. Баръакс, ҷомеае, ки дар он манфиатҳои шахсӣ аз манфиатҳои умумимиллӣ боло гузошта мешаванд, бо хатарҳои ҷиддии иҷтимоиву иқтисодӣ рӯ ба рӯ мегардад.

Мубориза бо коррупсия, пеш аз ҳама, мубориза барои адолат, покизагии ахлоқ, шаффофияти идоракунӣ ва ҳифзи манфиатҳои миллӣ мебошад. Дар ин раванд нақши тарбияи ҳуқуқӣ ва маънавии шаҳрвандон, бахусус ҷавонон, бисёр муҳим аст. Насли ҷавон бояд аз давраи таҳсил дарк намояд, ки муваффақияти воқеӣ танҳо тавассути дониш, заҳмат, истеъдод ва фаъолияти ҳалол ба даст меояд. Ҳар гуна кӯшиши расидан ба мақсад бо роҳи ришва, фиреб ё истифодаи муносибатҳои ғайриқонунӣ на танҳо хилофи қонун, балки мухолифи арзишҳои ахлоқии ҷомеаи солим мебошад.

Дар ин самт муассисаҳои таълимӣ ва илмӣ вазифадоранд, ки дар баробари таълиму тарбия, фарҳанги зиддикоррупсиониро низ дар байни ҷавонон ташаккул диҳанд. Баргузории суҳбату вохӯриҳо, конференсияҳои илмӣ, чорабиниҳои маърифатӣ, таҳияи мақолаҳои таҳлилӣ ва фаҳмондани оқибатҳои ҳуқуқиву иҷтимоии коррупсия метавонад дар баланд бардоштани маърифати шаҳрвандӣ нақши муассир гузорад. Муҳим он аст, ки чунин чорабиниҳо танҳо хусусияти расмӣ надошта, ба тағйир додани муносибати ҷомеа нисбат ба амалҳои коррупсионӣ мусоидат намоянд.

Дар баробари ин, набояд фаромӯш кард, ки пешгирии коррупсия танҳо бо роҳандозии чорабиниҳои тарғиботӣ маҳдуд намешавад. Барои расидан ба натиҷаҳои воқеӣ зарур аст, ки шаффофияти фаъолияти мақомоти давлатӣ таъмин гардида, хизматрасониҳои электронӣ густариш ёбанд, назорати ҷамъиятӣ тақвият дода шавад ва ҳар як ҳолати қонуншиканӣ дар доираи талаботи қонун мавриди баррасии беғаразона қарор гирад. Маҳз таъмини ногузирии ҷавобгарӣ, баробарии ҳама дар назди қонун ва фаъолияти ошкорои сохторҳои давлатӣ метавонад ба коҳиши омилҳои коррупсионӣ мусоидат намояд.

Яке аз масъалаҳои муҳим дар ин самт баланд бардоштани масъулияти шахсии роҳбарону кормандони мақомоти давлатӣ ва муассисаҳои ҷамъиятӣ мебошад. Шахси мансабдор бояд ҳамеша дарк намояд, ки вазифа пеш аз ҳама масъулият дар назди давлат, миллат ва ҷомеа аст. Мансаб набояд василаи ба даст овардани имтиёзҳои ғайриқонунӣ ё таъмини манфиатҳои шахсӣ гардад. Баръакс, ҳар як роҳбар бояд бо рафтори намунавӣ, поквиҷдонӣ, адолат ва эҳтиром ба қонун барои дигарон ибрат бошад.

Дар ҷомеаи ҳуқуқбунёд ҳеҷ кас набояд худро болотар аз қонун ҳисобад. Новобаста аз вазифа, мақом, нуфуз ва имкониятҳои молиявӣ, ҳамаи шаҳрвандон дар назди қонун баробаранд. Маҳз ҳамин принсип яке аз пояҳои асосии давлатдории демократӣ ба шумор меравад. Агар қонун барои ҳама яксон татбиқ гардад, эътимоди мардум ба адолати иҷтимоӣ мустаҳкам шуда, заминаҳои пайдоиши амалҳои коррупсионӣ маҳдуд мешаванд.

Аз ҷониби дигар, нақши ҷомеаи шаҳрвандӣ ва воситаҳои ахбори омма дар пешгирии коррупсия назаррас мебошад. Ошкор намудани камбудиҳо, баррасии масъалаҳои муҳими иҷтимоӣ, баланд бардоштани маърифати ҳуқуқии аҳолӣ ва ташаккули муносибати оштинопазир нисбат ба ришвахорӣ метавонанд ба таҳкими муҳити солими ҷамъиятӣ мусоидат намоянд. Ҳар як шаҳрванд бояд дарк кунад, ки бетарафӣ нисбат ба коррупсия метавонад ба густариши он мусоидат намояд. Хомӯш мондан дар баробари қонуншиканӣ, сафед кардани амалҳои ғайриқонунӣ ва одӣ ҳисобидани ришваситонӣ ба манфиати ҷомеа нест.

Албатта, мубориза бо коррупсия бояд дар асоси далел, риояи қонун ва эҳтиром ба ҳуқуқу озодиҳои инсон сурат гирад. Ҳеҷ шахс набояд бе асос гунаҳгор дониста шавад. Вале дар баробари ин, ҳар як ҳолати эҳтимолии коррупсионӣ бояд бо тартиби муқарраргардида санҷида шуда, дар сурати исботи қонуншиканӣ чораҳои дахлдори ҳуқуқӣ андешида шаванд. Чунин муносибат ҳам адолатро таъмин менамояд ва ҳам эътимоди шаҳрвандонро ба низоми ҳуқуқӣ таҳким мебахшад.

Имрӯз, ки Тоҷикистон дар марҳалаи муҳими рушди давлатдории миллӣ қарор дорад, ҳифзи дастовардҳои истиқлол, таъмини амнияти иқтисодӣ, таҳкими суботи сиёсӣ ва баланд бардоштани сатҳи зиндагии мардум аз ҳар як шаҳрванд масъулияти бештар тақозо мекунад. Маблағҳои давлатӣ, захираҳои миллӣ ва имкониятҳои иқтисодӣ бояд барои ободии Ватан, рушди соҳаҳои иҷтимоӣ, бунёди инфрасохтор ва беҳтар намудани шароити зиндагии аҳолӣ равона гарданд. Ҳар маблағе, ки бо роҳи коррупсионӣ аз гардиши қонунӣ берун мешавад, метавонад имконияти сохтмони муассисаи таълимӣ, беҳтар намудани хизматрасонии тиббӣ, таъмири роҳ ё дастгирии оилаҳои ниёзмандро маҳдуд созад.

Аз ин нуқтаи назар, муқовимат ба коррупсия мазмуни амиқи сиёсӣ ва ватандӯстона дорад. Зеро ҳифзи манфиатҳои давлату миллат танҳо бо суханони баланд ифода намеёбад, балки дар риояи қонун, иҷрои содиқонаи вазифа, истифодаи мақсадноки захираҳои давлатӣ ва муносибати масъулиятшиносона ба манфиатҳои ҷомеа таҷассум меёбад. Ватандӯстии воқеӣ аз поквиҷдонӣ, меҳнати ҳалол, эҳтиром ба ҳуқуқи дигарон ва ҳисси баланди масъулият дар назди ояндаи кишвар оғоз мегардад.

Мо бояд дарк намоем, ки коррупсия душмани пинҳонии пешрафт, монеаи адолат ва омили заифкунандаи эътимоди ҷамъиятӣ мебошад. Ҳеҷ давлат танҳо бо қабули қонунҳо ва ҷорӣ намудани ҷазо наметавонад ин зуҳуротро пурра аз байн барад, агар дар ҷомеа фарҳанги қонунпазирӣ, масъулияти шаҳрвандӣ ва муносибати оштинопазир нисбат ба амалҳои коррупсионӣ ташаккул наёфта бошад. Бинобар ин, ҳар як оила, муассисаи таълимӣ, ташкилоту идора ва ҳар як фарди ҷомеа бояд дар пешгирии ин падида саҳми худро гузорад.

Коррупсия офати ҷомеа ва таҳдиди ҷиддӣ ба рушди давлат, адолати иҷтимоӣ ва ояндаи миллат мебошад. Мубориза бо он набояд танҳо шиор ё вазифаи як ниҳоди алоҳида бошад. Ин мубориза бояд ба мавқеи устувори шаҳрвандӣ, фарҳанги рӯзмарраи зиндагӣ ва меъёри ахлоқии ҳар як узви ҷомеа табдил ёбад. Танҳо дар сурати ҳамкории давлат ва ҷомеа, таъмини волоияти қонун, шаффофияти идоракунӣ ва тарбияи насли поквиҷдону масъулиятшинос метавон заминаҳои коррупсияро маҳдуд намуда, барои пешрафти устувори кишвар шароити мусоид фароҳам овард.

Мубориза бо коррупсия мубориза барои ояндаи дурахшони Тоҷикистон аст! Ҳар як шаҳрванди худогоҳу ватандӯст бояд дар ин роҳ мавқеи устувор дошта бошад, зеро ҷомеаи озод аз коррупсия ҷомеаи адолатмеҳвар, пешрафта ва соҳибэътимод мебошад. Поквиҷдонӣ бояд шиори зиндагӣ, қонунмеҳварӣ меъёри фаъолият ва ҳифзи манфиатҳои давлату миллат рисолати муқаддаси ҳар яки мо бошад.

Азимзода М. М.-д.и.ф., профессор, мудири кафедраи фанҳои ҷомеашиносӣ

Абдураҳмонзода З.В.-н.и.т., дотсенти кафедраи фанҳои ҷомеашиносӣ