(Ба муносибати Рӯзи Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон)

6 ноябр барои ҷомеаи Тоҷикистон танҳо як санаи тақвимӣ нест. Ин рӯз моро ба яке аз рӯйдодҳои муҳими давлатдории навини кишвар -қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон тавассути раъйпурсии умумихалқӣ дар соли 1994 - бармегардонад. Конститутсия ҳамчун Қонуни асосии давлат меъёрҳои бунёдии муносибатҳои байни давлат, ҷомеа ва шаҳрвандро муайян намуда, барои ташаккули низоми ҳуқуқӣ ва рушди давлатдории миллӣ замина фароҳам овардааст.

Бо гузашти солҳо аҳамияти Конститутсия танҳо ба доираи фаъолияти мақомоти давлатӣ маҳдуд намемонад. Меъёрҳои он ба соҳаҳои гуногуни ҳаёти ҷамъиятӣ, аз ҷумла маориф, тандурустӣ, илм, фарҳанг ва ҳифзи иҷтимоӣ иртибот доранд. Аз ин рӯ, Рӯзи Конститутсия метавонад фурсати муносиб барои андешидан дар бораи он бошад, ки арзишҳои ҳуқуқӣ чӣ гуна дар фаъолияти ҳаррӯзаи шаҳрвандон ва муассисаҳои ҷомеа таҷассум меёбанд.

Дар маркази муносибатҳои муосири ҳуқуқӣ инсон қарор дорад. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон инсон, ҳуқуқ ва озодиҳои ӯро арзиши олӣ эътироф намуда, ҳифзи онҳоро вазифаи давлат муайян мекунад. Ин принсип дар соҳаи тандурустӣ мазмуни махсус пайдо мекунад, зеро ҳифзи саломатӣ бевосита ба ҳаёт, шаъну шараф ва сифати зиндагии инсон алоқаманд аст.

Барои корманди соҳаи тиб эҳтироми инсон танҳо як меъёри умумии ахлоқӣ нест. Он қисми муҳими муносибати касбӣ ба бемор мебошад. Муносибати эҳтиромона, риояи талаботи қонунгузорӣ, масъулиятшиносӣ, ҳифзи маълумоти дорои хусусияти махфӣ ва муносибати инсонпарварона ба шахси ниёзманд ба табиати касби тиббӣ мувофиқат мекунанд.

Аз ин ҷиҳат, фарҳанги конститутсионӣ дар муҳити тиббӣ метавонад дар шакли хеле амалӣ зоҳир гардад: эҳтироми ҳуқуқи бемор, муносибати одилона ба ҳар як муроҷиаткунанда, риояи меъёрҳои касбӣ ва ҳуқуқӣ ва дарки масъулияти баланди табиб дар назди инсон ва ҷомеа.

Донишгоҳҳои тиббӣ на танҳо мутахассисони соҳаи тандурустиро омода мекунанд. Онҳо инчунин муҳитеро ташаккул медиҳанд, ки дар он дониш, ахлоқи касбӣ, масъулияти шаҳрвандӣ ва фарҳанги ҳуқуқӣ ба ҳам пайваст мешаванд.

Донишҷӯи тиббӣ имрӯз дар аудитория дониш меомӯзад, аммо фардо бо масъалаҳои ҳаётӣ ва саломатии инсон рӯ ба рӯ мешавад. Аз ин рӯ, ӯ бояд дар баробари анатомия, физиология, фармакология ва дигар фанҳои касбӣ, масъулияти ҳуқуқӣ ва ахлоқии касби интихобкардаашро низ хуб дарк намояд.

Дар ин раванд омӯзиши Конститутсия набояд танҳо ба донистани санаи қабул ё азёд кардани номи моддаҳо маҳдуд шавад. Муҳим он аст, ки донишҷӯ мафҳумҳои ҳуқуқ, масъулият, шаъну шарафи инсон ва муносибати шаҳрванд ба қонунро дар ҳолатҳои воқеии фаъолияти касбӣ тасаввур карда тавонад.

Қонун дар зиндагии ҳаррӯза бештар аз ҳама дар рафтор зоҳир мешавад. Барои мутахассиси тиб риояи қонун метавонад дар муносибати масъулона ба бемор, иҷрои дурусти вазифаҳои касбӣ, риояи меъёрҳои санитарӣ ва касбӣ, муносибати одилона ба шаҳрвандон ва эҳтироми ҳуқуқи ҳамкорон таҷассум ёбад.

Фарҳанги баланди ҳуқуқӣ ба эътимоди ҷомеа ба муассисаҳои тиббӣ низ таъсир мерасонад. Бемор ба табиб на танҳо барои гирифтани ёрии тиббӣ, балки бо умед ба муносибати инсонӣ ва масъулиятнок муроҷиат мекунад. Аз ин рӯ, дониш ва риояи меъёрҳои ҳуқуқӣ бояд бо ахлоқи касбӣ ва инсондӯстӣ ҳамоҳанг бошанд.

Дар муассисаи таҳсилоти тиббӣ омӯзгор метавонад дар ташаккули ҷаҳонбинии ҳуқуқии донишҷӯ нақши муҳим дошта бошад. Ҳангоми муҳокимаи масъалаҳои касбӣ метавон ба донишҷӯ саволҳои одӣ, вале муҳим пешниҳод кард: ҳуқуқи бемор дар куҷо оғоз мешавад? Масъулияти табиб дар назди бемор аз чӣ иборат аст? Чӣ гуна бояд ҳуқуқи шахсро ҳангоми расонидани ёрии тиббӣ эҳтиром кард? Чаро риояи қонун қисми ҷудонашавандаи касбияти табиб мебошад?

Чунин муносибат омӯзишро аз азёдкунии қоидаҳо ба таҳлили ҳолатҳои воқеӣ мебарад. Дар натиҷа донишҷӯ на танҳо маълумоти ҳуқуқӣ мегирад, балки зарурати татбиқи онро дар фаъолияти ояндаи худ дарк мекунад.

Эҳтироми Қонуни асосӣ аз донистани номи он оғоз шуда, бо риояи қонун ва эҳтироми ҳуқуқи дигарон идома меёбад. Шаҳрванди масъул бояд ҳам ҳуқуқҳои худро донад ва ҳам вазифаҳои худро дар назди ҷомеа дарк намояд.

Дар ҷомеаи муосир ин масъала аҳамияти бештар пайдо мекунад. Ҷаҳони рақамӣ имконияти дастрасӣ ба иттилооти зиёдро фароҳам овардааст, вале ҳамзамон зарурати муносибати масъулона ба иттилоот, сухан ва рафторро зиёд кардааст. Барои донишҷӯи тиб, ки дар оянда бо маълумоти ҳассоси марбут ба ҳаёти инсон кор мекунад, ин масъулият боз ҳам муҳимтар мебошад.

Аз ин рӯ, фарҳанги конститутсионӣ бояд қисми фарҳанги умумӣ ва касбии мутахассиси оянда гардад.

Таҷлили Рӯзи Конститутсия танҳо баргузории чорабиниҳои идона нест. Ин сана метавонад имконият диҳад, ки ҳар як шаҳрванд ба муносибати худ ба қонун ва масъулияти шаҳрвандӣ назар кунад. Барои муҳити донишгоҳӣ бошад, он метавонад ба баҳси илмӣ-маърифатӣ дар бораи ҳуқуқи инсон, масъулияти касбӣ, ахлоқи тиббӣ ва нақши ҷавонон дар рушди ҷомеа табдил ёбад.

Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соли 1994 қабул шуда, баъдан тавассути раъйпурсии умумихалқӣ солҳои 1999, 2003 ва 2016 ба он тағйиру иловаҳо ворид гардиданд. Ин раванд нишон медиҳад, ки низоми ҳуқуқӣ дар робита бо рушди ҷомеа такмил меёбад, дар ҳоле ки эҳтироми қонун ва ҳуқуқи инсон ҳамчун арзишҳои муҳими ҷомеа боқӣ мемонанд.

Конститутсияро метавон аз нигоҳи ҳуқуқӣ, сиёсӣ ва иҷтимоӣ омӯхт. Аммо барои ҷомеа маънои амалии он дар он зоҳир мешавад, ки шаҳрвандон то кадом андоза ҳуқуқ, вазифа ва масъулияти худро дарк мекунанд.

Дар соҳаи тандурустӣ ин масъала аҳамияти махсус дорад. Мутахассиси тиб бо инсон дар ҳассостарин лаҳзаҳои ҳаёташ сарукор дорад. Аз ин рӯ, дониши ҳуқуқӣ, масъулияти касбӣ ва муносибати инсонпарварона бояд ҷузъи ҷудонашавандаи фаъолияти ӯ бошанд.

Рӯзи Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон моро водор месозад, ки ба Қонуни асосии кишвар на танҳо ҳамчун ба як санади ҳуқуқӣ, балки ҳамчун ба яке аз пояҳои фарҳанги шаҳрвандӣ назар намоем. Вазифаи насли имрӯз аз он иборат аст, ки ин фарҳангро дар муҳити оила, ҷомеа, муассисаҳои таълимӣ ва фаъолияти касбӣ таҳким бахшад.

Конститутсия вақте ба арзиши зиндаи ҷомеа табдил меёбад, ки меъёрҳои он дар муносибати инсон ба инсон, дар масъулияти мутахассис ва дар эҳтироми қонун таҷассум ёбанд.

Хоҷаева Н.Н.- н.и.т., дотсенти кафедраи бемориҳои кӯдаконаи №2