Ҳамасола 6 ноябр дар Ҷумҳурии Тоҷикистон яке аз ҷашнҳои муҳими давлатӣ - Рӯзи Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон бо эҳсоси баланди ватандӯстӣ ва ифтихори миллӣ таҷлил мегардад. Ин санаи таърихӣ барои мардуми кишвар рамзи соҳибихтиёрӣ, озодӣ, ваҳдати миллӣ ва пойдории давлатдории навини тоҷикон ба ҳисоб меравад. Конститутсия ҳамчун Қонуни асосии давлат пояи устувори низоми ҳуқуқӣ, кафили ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд, заминаи рушди ҷомеаи демократӣ ва омили муҳими таҳкими истиқлолияти давлатӣ мебошад. Қабули ин санади сарнавиштсоз дар таърихи давлатдории навини тоҷикон марҳилаи муҳимро оғоз намуда, самтҳои асосии рушди сиёсӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангии мамлакатро муайян намуд. Аз ин рӯ, Конститутсияро метавон бо ифтихор бахтномаи миллат, шиносномаи давлат ва роҳнамои зиндагии осоиштаи мардум номид.

Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон 6 ноябри соли 1994 тавассути раъйпурсии умумихалқӣ қабул гардид. Қабули он дар солҳои аввали соҳибистиқлолӣ ва дар шароити мураккаби таърихӣ сурат гирифта, барои ташаккули асосҳои ҳуқуқии давлатдории мустақил аҳамияти бузург дошт. Мардуми Тоҷикистон бо қабули Конститутсия иродаи худро барои бунёди давлати соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягона ифода намуданд. Дар соли 2026 аз қабули ин ҳуҷҷати муҳими таърихӣ 32 сол сипарӣ мегардад. Дар давоми ин солҳо Конститутсия ҳамчун заминаи ҳуқуқии фаъолияти мақомоти давлатӣ, рушди муносибатҳои ҷамъиятӣ ва ҳифзи манфиатҳои давлату шаҳрвандон хизмат кардааст. Бо мақсади мутобиқ намудани меъёрҳои он ба дигаргуниҳои сиёсиву иҷтимоии ҷомеа солҳои 1999, 2003 ва 2016 тавассути раъйпурсии умумихалқӣ ба Конститутсия тағйиру иловаҳо ворид карда шуданд. Ин раванд нишон медиҳад, ки Қонуни асосӣ дар баробари ҳифзи арзишҳои бунёдӣ метавонад ба талаботи рушди ҷомеа мутобиқ гардад.

Яке аз муҳимтарин хусусиятҳои Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон эътироф намудани инсон, ҳуқуқ ва озодиҳои ӯ ҳамчун арзиши олӣ мебошад. Мутобиқи моддаи 5 Конститутсия, инсон, ҳуқуқ ва озодиҳои ӯ арзиши олӣ буда, давлат онҳоро эътироф, риоя ва ҳифз менамояд. Ин меъёр аҳамияти бузурги иҷтимоӣ ва ҳуқуқӣ дошта, шаъну шараф, озодӣ ва манфиатҳои қонунии ҳар як шахсро дар маркази сиёсати давлатӣ қарор медиҳад. Дар моддаи 17 баробарии ҳама дар назди қонун ва суд муқаррар гардидааст. Ҳуқуқу озодиҳои инсон, сарфи назар аз миллат, нажод, ҷинс, забон, эътиқоди динӣ ва вазъи иҷтимоӣ, аз ҷониби давлат кафолат дода мешаванд. Чунин муқаррарот барои таҳкими адолати иҷтимоӣ, ҳамдигарфаҳмӣ, таҳаммулпазирӣ ва эҳтироми байни шаҳрвандон аҳамияти муҳим доранд. Дар ҷомеае, ки ҳуқуқу озодиҳои инсон эҳтиром ва ҳифз карда мешаванд, барои рушди шахсият, фаъолияти созанда ва иштироки фаъолонаи шаҳрвандон дар ҳаёти ҷамъиятӣ заминаи мусоид фароҳам меояд.

Конститутсия на танҳо сохтори давлат ва фаъолияти мақомоти ҳокимиятро муайян менамояд, балки ба масъалаҳои муҳими ҳаёти иҷтимоӣ, аз ҷумла ҳифзи саломатӣ, таҳсилот, ҳимояи оила, модару кӯдак ва таъмини иҷтимоии шаҳрвандон низ таваҷҷуҳи махсус медиҳад. Мувофиқи моддаи 34, модару кӯдак таҳти ҳимоя ва ғамхории махсуси давлат қарор доранд. Ин меъёр аҳамияти бузурги инсонпарварона дошта, зарурати фароҳам овардани шароити муносибро барои рушди солими кӯдакон ва дастгирии модарон таъкид менамояд. Дар моддаи 38 ҳуқуқи ҳар шахс ба ҳифзи саломатӣ муқаррар гардида, истифодаи ёрии тиббии ройгон дар муассисаҳои давлатии тандурустӣ дар доираи муқаррарнамудаи қонун пешбинӣ шудааст. Инчунин, моддаи 41 ҳуқуқи ҳар шахсро ба таҳсил эътироф намуда, таълими умумии асосии ҳатмии ройгонро дар муассисаҳои таълимии давлатӣ кафолат медиҳад. Меъёрҳои мазкур барои пешрафти соҳаҳои тандурустӣ, маориф ва ҳифзи иҷтимоӣ аҳамияти бунёдӣ доранд. Зеро саломатии аҳолӣ, сатҳи баланди маърифат ва тарбияи насли солим аз омилҳои асосии рушди устувори ҳар як давлат мебошанд.

Дар ин замина, нақши кормандони соҳаи тандурустӣ ва маориф дар татбиқи арзишҳои конститутсионӣ махсусан назаррас мебошад. Табибон бо фаъолияти касбии худ дар ҳифзи ҳаёт ва саломатии инсон саҳм мегузоранд, омӯзгорон бошанд, дар тарбияи насли соҳибмаърифат, ватандӯст ва масъулиятшинос нақши муҳим мебозанд. Барои донишҷӯёни муассисаҳои таҳсилоти олии тиббӣ донистани ҳуқуқҳои конститутсионии инсон, махсусан ҳуқуқ ба ҳаёт, ҳифзи саломатӣ ва эҳтироми шаъну шарафи шахс, аҳамияти хосса дорад. Табиби оянда бояд дар баробари аз худ намудани донишҳои муосири тиббӣ, принсипҳои ахлоқи касбӣ, муносибати инсонпарварона, эҳтироми ҳуқуқи бемор ва масъулияти шаҳрвандиро низ амиқ дарк намояд. Хизматрасонии тиббии босифат, муносибати эҳтиромона ба беморон ва ғамхорӣ нисбат ба модару кӯдак на танҳо вазифаи касбӣ, балки ифодаи арзишҳои инсонпарваронаи дар Конститутсия таҷассумёфта мебошанд.

Дар баробари муқаррар намудани ҳуқуқу озодиҳо, Конститутсия масъулият ва вазифаҳои шаҳрвандонро низ муайян кардааст. Мутобиқи моддаи 42, ҳар шахс вазифадор аст Конститутсия ва қонунҳоро риоя намуда, ҳуқуқ, озодӣ, шаъну шарафи дигаронро эҳтиром намояд. Риояи қонун, эҳтироми арзишҳои миллӣ, ҳифзи Ватан, нигоҳ доштани сулҳу субот, муносибати масъулиятнок ба табиат ва мероси фарҳангӣ аз омилҳои муҳими пешрафти ҷомеа мебошанд. Ҳар як шаҳрванд бояд дарк намояд, ки ҳуқуқу озодиҳо бо масъулият дар назди ҷомеа ва давлат робитаи ногусастанӣ доранд. Ташаккули фарҳанги ҳуқуқӣ аз оила оғоз ёфта, дар муассисаҳои таълимӣ ва муҳити ҷамъиятӣ тақвият меёбад. Аз ин рӯ, омӯзиши Конститутсия ва баланд бардоштани маърифати ҳуқуқии ҷавонон яке аз вазифаҳои муҳими тарбиявӣ ба ҳисоб меравад. Насли наврас бояд на танҳо аз ҳуқуқҳои худ огоҳ бошад, балки уҳдадориҳои шаҳрвандӣ ва аҳамияти эҳтироми ҳуқуқҳои дигаронро низ дарк намояд.

Имрӯз Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун санади олии ҳуқуқӣ барои таҳкими давлатдории миллӣ, ҳифзи истиқлолият, таъмини суботи ҷомеа ва рушди соҳаҳои гуногуни ҳаёти мамлакат аҳамияти бузург дорад. Арзишҳои дар он таҷассумёфта, аз қабили соҳибихтиёрӣ, волоияти қонун, адолат, баробарҳуқуқӣ, озодии инсон ва масъулияти шаҳрвандӣ, барои пешрафти ҷомеа заминаи ҳуқуқӣ фароҳам меоранд. Вале татбиқи воқеии ин арзишҳо танҳо бо мавҷудияти меъёрҳои ҳуқуқӣ маҳдуд намегардад. Барои амалӣ гардидани онҳо фаъолияти масъулиятноки мақомоти давлатӣ, риояи қонун аз ҷониби шаҳрвандон, баланд бардоштани маърифати ҳуқуқӣ ва иштироки фаъолонаи ҷомеа зарур аст. Маҳз эҳтиром ба Конститутсия ва татбиқи пайвастаи меъёрҳои он метавонад ба таҳкими эътимоди шаҳрвандон, рушди ҷомеаи шаҳрвандӣ ва пойдории давлати ҳуқуқбунёд мусоидат намояд.

Конститутсия воқеан бахтномаи миллат ва яке аз дастовардҳои арзишманди даврони соҳибистиқлолии Тоҷикистон мебошад. Он на танҳо санади ҳуқуқӣ, балки ифодагари ирода, орзуву ормон ва масъулияти мардуми кишвар дар назди наслҳои гузашта, имрӯза ва оянда аст. Ҳифз ва эҳтироми Конститутсия, риояи қонунҳо, таҳкими ваҳдати миллӣ ва тарбияи насли соҳибмаърифату ватандӯст вазифаи муҳими ҳар як шаҳрванди Тоҷикистон ба ҳисоб меравад. Таҷлили Рӯзи Конститутсия фурсати муносибест барои боз ҳам амиқтар дарк намудани арзиши истиқлолият, аҳамияти сулҳу субот ва нақши Қонуни асосӣ дар зиндагии ҳар як инсон. Бигзор Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун чароғи роҳнамои давлатдорӣ, рамзи адолат ва бахтномаи миллат ҳамеша барои ободӣ, осоиштагӣ ва ояндаи дурахшони Ватани азизамон хизмат намояд.

Алишерова Н.А., ассистенти кафедраи бемориҳои кӯдаконаи №1

ба номи проф. Аминов Ҳ.Ҷ.