(БА МУНОСИБАТИ 35-СОЛАГИИ ИСТИҚЛОЛИ ДАВЛАТӢ)

Истиқлолияти давлатӣ барои ҳар як миллат мафҳуми одии ҳуқуқӣ ё сиёсӣ набуда, пеш аз ҳама, ифодаи соҳибихтиёрии миллӣ, озодии интихоби роҳи рушди давлат, ҳифзи манфиатҳои миллӣ ва имкони мустақилона муайян намудани мавқеи кишвар дар низоми муносибатҳои байналмилалӣ мебошад. Барои мардуми тоҷик, ки дорои таърихи чандинҳазорсолаи давлатдорӣ, фарҳанги ғанӣ ва анъанаҳои қадимаи сиёсиву ҳуқуқӣ аст, соҳиб шудан ба Истиқлоли давлатӣ дар охири асри XX оғози марҳилаи нави давлатсозӣ ва эҳёи давлатдории миллӣ гардид. Аз ин рӯ, 35 соли Истиқлолияти давлатӣ на танҳо як давраи таърихӣ, балки марҳилаи ташаккули институти давлатдории муосири тоҷикон, таҳкими пояҳои сиёсӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангии ҷомеа ва ворид гардидани Тоҷикистон ба низоми муосири муносибатҳои байналмилалӣ мебошад.

Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон 9 сентябри соли 1991 ҳамчун воқеаи сарнавиштсоз дар таърихи навини миллат ба вуҷуд омад. Аммо соҳиб шудан ба истиқлол танҳо марҳилаи ибтидоии давлатсозӣ буд. Давлате, ки тоза ба роҳи мустақилона рушд қадам мегузошт, бояд дар шароити ниҳоят мураккаби сиёсиву иҷтимоӣ пояҳои давлатдории худро устувор мекард, сохтори ҳокимияти давлатӣ ва низоми ҳуқуқии худро такмил медод, манфиатҳои миллиро муайян менамуд ва ҳамзамон мавқеи худро дар ҷомеаи байналмилалӣ пайдо мекард.

Маҳз ҳамин ҷанба нишон медиҳад, ки истиқлолиятро набояд танҳо ҳамчун санаи таърихӣ арзёбӣ кард. Истиқлолият пеш аз ҳама раванди доимии таҳкими давлат, ҳифзи соҳибихтиёрӣ, рушди иқтисодӣ, таъмини суботи сиёсӣ, баланд бардоштани сатҳи зиндагии мардум ва эҷоди имкониятҳои муносиб барои иштироки кишвар дар равандҳои минтақавию ҷаҳонӣ мебошад.

Дар солҳои аввали истиқлол Тоҷикистон бо мушкилоти ҷиддии сиёсӣ ва иҷтимоӣ рӯ ба рӯ гардид. Дар чунин шароит ҳифзи давлати ҷавон, барқарор намудани сохторҳои давлатӣ ва таъмини сулҳу субот масъалаи ҳаётан муҳим буд. Таҷрибаи таърихӣ нишон дод, ки бе сулҳу суботи сиёсӣ истиқлолияти ҳуқуқӣ наметавонад ба истиқлолияти воқеии давлатсозӣ табдил ёбад. Аз ин рӯ, расидан ба сулҳу ваҳдати миллӣ ва ба эътидол овардани вазъи сиёсиву иҷтимоӣ яке аз заминаҳои асосии таҳкими давлатдории навини Тоҷикистон гардид.

Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки 6 ноябри соли 1994 қабул гардид, дар ин раванд аҳамияти махсус дошт. Қонуни асосӣ принсипҳои давлатдории муосир, сохтори ҳокимияти давлатӣ, ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд, асосҳои муносибатҳои ҷомеа ва давлат ва дигар рукнҳои муҳими низоми сиёсиву ҳуқуқиро муайян намуд. Ҳамин тавр, истиқлолияти сиёсӣ ба заминаи ҳуқуқии устувори давлатдорӣ пайваст гардид.

Яке аз хусусиятҳои муҳими даврони истиқлол эҳёи худшиносии миллӣ ва бозгашти ҷомеа ба арзишҳои таърихию фарҳангии миллат мебошад. Таърихи давлатдории тоҷикон собит месозад, ки мардуми тоҷик дар ташаккули тамаддуни минтақа ва ҷаҳонӣ саҳми назаррас доштааст. Давлатҳои қадимаи ориёӣ, Сомониён ва дигар марҳилаҳои таърихии давлатдории тоҷикон таҷрибаи арзишманди сиёсӣ, фарҳангӣ ва ҳуқуқиро ба мерос гузоштаанд. Дар ин замина, Истиқлолияти давлатӣ имконият фароҳам овард, ки таърихи миллӣ аз нигоҳи манфиатҳои давлати соҳибистиқлол бозомӯзӣ гардида, арзишҳои миллӣ ба омили муҳими худшиносӣ ва таҳкими ваҳдати ҷомеа табдил ёбанд.

Мафҳуми давлатдории миллӣ, албатта, танҳо ба эҳёи хотираи таърихӣ маҳдуд намешавад. Давлатдории миллӣ дар шароити муосир маънои ташкили институти самараноки давлатӣ, таъмини волоияти қонун, рушди иқтисоди миллӣ, ҳифзи манфиатҳои миллӣ, рушди маорифу илм, ҳифзи фарҳанг ва забони давлатӣ, таҳкими ҳувияти шаҳрвандӣ ва иштироки фаъол дар муносибатҳои байналмилалиро дорад. Аз ҳамин нуқтаи назар, Истиқлолият барои Тоҷикистон на танҳо имкони эҳёи гузашта, балки василаи бунёди оянда гардид.

Ҷанбаи дигари муҳими Истиқлолияти давлатӣ таҳкими мақоми байналмилалии Тоҷикистон мебошад. Ҷумҳурии Тоҷикистон 2 марти соли 1992 ба узвияти Созмони Милали Муттаҳид пазируфта шуд. Ин рӯйдод барои давлати соҳибистиқлол аҳамияти стратегӣ дошт, зеро узвият дар СММ иштироки Тоҷикистонро дар низоми бисёрҷонибаи муносибатҳои байналмилалӣ таъмин намуд. Имрӯз СММ Тоҷикистонро ҳамчун давлати узв аз 2 марти соли 1992 эътироф мекунад.

Ба даст овардани мақоми байналмилалӣ, албатта, танҳо бо узвият дар созмонҳои байналмилалӣ маҳдуд намешавад. Мақоми давлат дар арсаи ҷаҳонӣ пеш аз ҳама тавассути сиёсати хориҷӣ, муносибатҳои дӯстона бо кишварҳои дигар, иштироки фаъол дар ҳалли масъалаҳои байналмилалӣ ва қобилияти пешниҳод намудани ташаббусҳои дорои аҳамияти умумӣ ташаккул меёбад. Дар ин самт сиёсати хориҷии Тоҷикистон бар принсипҳои ҳифзи манфиатҳои миллӣ, эҳтироми ҳуқуқи байналмилалӣ, ҳамкории созанда, муносибатҳои дӯстона ва ҳалли масъалаҳо тавассути муколама ва музокирот асос ёфтааст.

Яке аз самтҳое, ки Тоҷикистон дар сатҳи байналмилалӣ тавассути он ҳузури худро тақвият бахшидааст, дипломатияи об мебошад. Пешниҳоди Тоҷикистон дар бораи эълон намудани соли 2003 ҳамчун Соли байналмилалии оби тоза аз ҷониби Маҷмаи Умумии СММ дастгирӣ гардид. Баъдан, ташаббуси эълон намудани солҳои 2005-2015 ҳамчун Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои ҳаёт», соли 2013 ҳамчун Соли байналмилалии ҳамкорӣ дар соҳаи об ва солҳои 2018-2028 ҳамчун Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор» дар сатҳи СММ пазируфта шуданд.

Ин ташаббусҳо нишон медиҳанд, ки дар шароити ҷаҳонишавӣ ҳатто як давлати нисбатан хурд метавонад тавассути масъалаҳои дорои аҳамияти умумибашарӣ дар ташаккули рӯзномаи байналмилалӣ саҳм гузорад. Масъалаи об барои Тоҷикистон танҳо масъалаи истифодаи захираҳои табиӣ нест; он ҳамзамон масъалаи амнияти минтақавӣ, рушди устувор, тағйирёбии иқлим ва ҳамкории байнидавлатӣ мебошад. Аз ин рӯ, дипломатияи об ҳамчун яке аз самтҳои муҳими сиёсати хориҷии Тоҷикистон тадриҷан ба бахши шинохташавандаи фаъолияти байналмилалии кишвар табдил ёфтааст.

Ташаббусҳои байналмилалии Тоҷикистон дар масъалаи ҳифзи пиряхҳо низ идомаи ҳамин раванд мебошанд. Маҷмаи Умумии СММ соли 2022 бо ташаббуси Тоҷикистон соли 2025-ро Соли байналмилалии ҳифзи пиряхҳо эълон карда, ҳамчунин 21 мартро ҳамчун Рӯзи ҷаҳонии пиряхҳо муайян намуд. Ин иқдом аҳамияти масъалаҳои тағйирёбии иқлим ва захираҳои обиро дар рӯзномаи байналмилалӣ боз ҳам бештар намуд.

Дар соли 2026 низ иштироки Тоҷикистон дар рӯзномаи байналмилалии об идома дорад. Тибқи иттилои Вазорати корҳои хориҷии кишвар, Конфронси чоруми Душанбе оид ба об беш аз 2500 иштирокчӣ аз зиёда аз 110 кишварро ҷамъ оварда, натиҷаҳои он дар доираи Форуми сиёсии сатҳи баланди СММ оид ба рушди устувор муаррифӣ шуданд. Ин далел нишон медиҳад, ки дар давраи истиқлол масъалаҳои марбут ба об ва иқлим ба яке аз самтҳои муҳими дипломатияи байналмилалии Тоҷикистон табдил ёфтаанд.

Дар баробари дипломатияи об, сиёсати хориҷии Тоҷикистон дар самти таҳкими ҳамкории минтақавӣ низ аҳамияти махсус дорад. Ҷойгиршавии Тоҷикистон дар минтақаи Осиёи Марказӣ зарурати рушди муносибатҳои некҳамсоягӣ, ҳалли масъалаҳои сарҳадӣ, обу энергетика, нақлиёт, савдо ва амнияти минтақавиро ба миён мегузорад. Дар ин замина, муколамаи сиёсӣ ва муносибатҳои баробарҳуқуқ бо давлатҳои минтақа барои таҳкими фазои эътимод ва субот аҳамияти муҳим дорад.

Мақоми байналмилалии Тоҷикистонро ҳамчунин аз рӯи густариши робитаҳои дипломатӣ, иштироки кишвар дар созмонҳои байналмилалӣ ва минтақавӣ, рушди муносибатҳои иқтисодӣ ва фарҳангӣ, ҷалби сармоя ва татбиқи лоиҳаҳои муштарак арзёбӣ кардан мумкин аст. Консепсияи сиёсати хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон иштироки фаъол дар созмонҳои байналмилалӣ ва минтақавӣ, ҳифзу пешбурди манфиатҳои миллӣ ва саҳм гузоштан дар таҳкими амният, субот ва муколамаи созандаро аз самтҳои муҳими сиёсати хориҷӣ муайян мекунад.

Аммо таҳкими мақоми байналмилалӣ танҳо вазифаи сиёсати хориҷӣ нест. Он ба сатҳи рушди дохилии давлат низ вобастагии мустақим дорад. Давлате, ки дорои низоми устувори ҳуқуқӣ, иқтисоди рушдёбанда, маорифи босифат, илми пешрафта, инфрасохтори муосир ва ҷомеаи дорои ҳисси баланди масъулияти шаҳрвандӣ мебошад, метавонад манфиатҳои миллии худро дар арсаи байналмилалӣ муассиртар ҳимоя намояд. Аз ин рӯ, сиёсати дохилӣ ва хориҷӣ дар шароити истиқлол ду самти ба ҳам пайвастаи як раванди давлатсозӣ мебошанд.

Дар ин замина, рушди маориф ва илм низ ба масъалаи амнияти миллӣ ва мақоми байналмилалии кишвар пайванди ногусастанӣ дорад. Донишгоҳҳо ва марказҳои илмӣ на танҳо барои омода намудани кадрҳои миллӣ масъуланд, балки воситаи муҳими муаррифии дастовардҳои илмӣ, фарҳангӣ ва зеҳнии Тоҷикистон дар ҷаҳон мебошанд. Ҳамкориҳои илмӣ, иштироки олимони тоҷик дар конференсияҳои байналмилалӣ, нашри мақолаҳо дар маҷаллаҳои бонуфуз ва рушди робитаҳои академӣ метавонанд ба таҳкими «қудрати нарм»-и кишвар мусоидат намоянд.

Дар 35 соли истиқлол муносибати ҷомеа ба мафҳуми давлатдорӣ низ тағйир ёфтааст. Агар дар марҳилаи аввали истиқлол масъалаи асосӣ нигоҳ доштани сохтори давлатӣ ва барқарор намудани сулҳу субот бошад, дар марҳилаи имрӯза масъалаҳои рушди устувор, рақобатпазирии иқтисодӣ, рақамикунонӣ, таҳкими сармояи инсонӣ, рушди илм, баланд бардоштани сифати идоракунӣ ва мутобиқшавӣ ба тағйирёбии иқлим аҳамияти бештар пайдо мекунанд. Яъне, давлатдории муосир аз марҳилаи ҳифзи истиқлол ба марҳилаи таҳкими сифатии он ворид мешавад.

Истиқлолият инчунин масъулияти шаҳрвандиро тақозо мекунад. Давлатро танҳо мақомоти давлатӣ бунёд намекунанд, балки пояҳои давлатдорӣ аз муносибати шаҳрвандон ба қонун, меҳнат, маориф, фарҳанг, масъулияти иҷтимоӣ ва ҳифзи манфиатҳои миллӣ низ вобаста мебошанд. Аз ин рӯ, эҳтиром ба давлат ва рамзҳои давлатӣ бояд бо масъулияти шаҳрвандӣ, дониш, меҳнати созанда ва риояи қонун пайваст бошад. Танҳо дар чунин ҳолат истиқлолият аз арзиши сиёсӣ ба фарҳанги шаҳрвандӣ ва тарзи зиндагии ҷомеа табдил меёбад.

Дарки дурусти истиқлолият инчунин маънои пайвастани арзишҳои миллӣ бо арзишҳои умумибашариро дорад. Тоҷикистон ҳамчун узви ҷомеаи байналмилалӣ бояд ҳамзамон манфиатҳои миллӣ ва уҳдадориҳои байналмилалии худро ба назар гирад. Маҳз ҳамин тавозун метавонад барои таҳкими мавқеи кишвар дар ҷаҳони муосир заминаи мусоид фароҳам созад. Дар сиёсати хориҷии Тоҷикистон эҳтиром ба ҳуқуқи байналмилалӣ, дӯстӣ ва некҳамсоягӣ, муколама ва ҳамкорӣ аз принсипҳои эълоншуда мебошанд.

Аз ин нуқтаи назар, 35 соли Истиқлолияти давлатӣ барои Тоҷикистон давраи ташаккули таҷрибаи нави давлатдорӣ, таҳкими худшиносии миллӣ ва ворид шудан ба низоми муосири муносибатҳои байналмилалӣ мебошад. Ин давра ҳамзамон собит сохт, ки истиқлолият арзише нест, ки як бор ба даст омада, баъдан худ аз худ ҳифз шавад. Истиқлолиятро ҳар насл бо дониш, меҳнат, масъулият, рушди иқтисодӣ, таҳкими қонун ва ҳифзи манфиатҳои миллӣ бояд таҳким бахшад.

Имрӯз Тоҷикистон дар назди марҳилаи нави таърихӣ қарор дорад. Таъмини рушди устувор, истифодаи оқилонаи захираҳои табиӣ, мутобиқшавӣ ба тағйирёбии иқлим, рушди иқтисоди рақамӣ, таҳкими маорифу илм, баланд бардоштани рақобатпазирии кадрҳои миллӣ ва густариши муносибатҳои байналмилалӣ аз ҷумлаи масъалаҳое мебошанд, ки ба сифати давлатдории оянда таъсири мустақим мерасонанд. Дар ин раванд таҷрибаи 35 соли истиқлол бояд на танҳо ҳамчун дастоварди гузашта, балки ҳамчун заминаи таҳлилию сиёсӣ барои муайян намудани ҳадафҳои минбаъда истифода шавад.

Дар умум, Истиқлолияти давлатӣ барои Тоҷикистон се натиҷаи ба ҳам пайвастаро ба вуҷуд овард: эҳёи давлатдории миллӣ, таҳкими пояҳои давлат ва васеъ гардидани имконияти иштироки мустақилонаи кишвар дар муносибатҳои байналмилалӣ. Узвият дар СММ, иштироки фаъол дар созмонҳои байналмилалӣ, ташаббусҳои ҷаҳонӣ дар соҳаи обу иқлим ва рушди ҳамкориҳои минтақавӣ нишон медиҳанд, ки Тоҷикистон дар се даҳсолаи охир мавқеи худро ҳамчун субъекти мустақили муносибатҳои байналмилалӣ ташаккул додааст.

Бинобар ин, 35-солагии Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистонро метавон на танҳо ҳамчун ҷашни муҳими миллӣ, балки ҳамчун фурсати арзёбии роҳи тайкардаи давлат, таҳлили таҷрибаи давлатсозӣ ва муайян намудани вазифаҳои нави рушди миллӣ арзёбӣ намуд. Арзиши воқеии истиқлолият дар он зоҳир мегардад, ки давлат қодир бошад соҳибихтиёрии худро ҳифз намояд, рушди устуворро таъмин кунад, ҳувияти миллиро таҳким бахшад ва ҳамзамон ҳамчун узви масъули ҷомеаи байналмилалӣ дар ҳалли масъалаҳои минтақавӣ ва ҷаҳонӣ саҳм гузорад.

Истиқлолияти давлатӣ барои миллати тоҷик дари таърихии давлатсозии навинро боз кард. Ҳифзи ин дастоварди бузург бошад, вазифаи на танҳо давлат, балки тамоми ҷомеа мебошад. Аз ин рӯ, маънои аслии 35 соли истиқлолро метавон дар пайванди се мафҳум - давлатдории миллӣ, рушди устувор ва мавқеи фаъоли байналмилалӣ ҷустуҷӯ кард. Ҳар қадар ин се самт бо ҳам мутаносиб ва пайваста рушд намоянд, ҳамон қадар пояҳои соҳибихтиёрии миллӣ устувор ва имкониятҳои Тоҷикистон барои ҳимояи манфиатҳои миллии худ дар ҷаҳони муосир бештар мегарданд.

Рустамова Л.-омузгори калони кафедраи физиологияи патологӣ