Ибни Сино (Авитсенна) аз ҷумлаи нодиртарин чеҳраҳои таърихи башар аст, ки номаш на танҳо бо тиб, балки бо фалсафа, мантиқ, табиатшиносӣ ва фарҳанги ҷаҳонӣ пайванди ҷудонопазир дорад. Дар тӯли зиёда аз ҳазор сол осори ӯ дар марказҳои илмии Шарқ ва Ғарб тадрис шуда, ба ташаккули тафаккури илмӣ ва фалсафии инсоният таъсири амиқ расонидааст. Арзиши мероси ӯ танҳо дар он нест, ки асарҳои бузург навиштааст, балки дар он аст, ки тавонист илми даврони худро ба як низоми мукаммали маърифат табдил диҳад. Аз ин рӯ, аксари муҳаққиқони ҷаҳонӣ Ибни Синоро ҳамчун бузургтарин намояндаи тамаддуни эронӣ ва яке аз нобиғаҳои умуминсонӣ арзёбӣ кардаанд.

Шарқшиноси маъруфи англис Эдвард Браун ӯро «бузургтарин нобиғаи нажоди эронӣ (форсӣ) дар соҳаи тиб ва фалсафа» номидааст. Ин баҳо танҳо эҳсосӣ нест, балки натиҷаи омӯзиши амиқи таърихи илм мебошад. Дар ҳақиқат, дар шахсияти Ибни Сино ду унсури муҳими тамаддуни Шарқ тафаккури фалсафӣ ва таҷрибаи илмии тиббӣ ба таври нодир ба ҳам омаданд. Ӯ на танҳо бемориҳоро тавсиф мекард, балки кӯшиш менамуд моҳияти инсон, ҷисм ва рӯҳ, робитаи табиат ва ақлро низ шарҳ диҳад.

Таърихнигори маъруфи илм Ҷорҷ Сартон Ибни Синоро «бузургтарин донишманди форсизабони асрҳои миёна ва яке аз чеҳраҳои дурахшони таърихи башар» хондааст. Ин арзёбӣ нишон медиҳад, ки фаъолияти ӯ аз доираи як миллат ё як минтақа фаротар меравад. Сартон, ки яке аз асосгузорони таърихи илм дар Ғарб ба ҳисоб меравад, нақши Ибни Синоро дар рушди тамаддуни ҷаҳонӣ ҳамрадифи бузургтарин мутафаккирони ҷаҳон медонист. Ба андешаи ӯ, Ибни Сино намунаи олиест, ки чӣ гуна фарҳанги форсизабон тавонист дар асрҳои миёна маркази истеҳсоли дониш гардад.

Шарқшиноси амрикоӣ Филипп Ҳиттӣ низ таъкид мекунад, ки «аз миёни халқҳои эронӣ (форс) Ибни Сино маъруфтарин табиб ва файласуфи ҷаҳон гардид». Ин андеша ба воқеият хеле наздик аст, зеро дар таърихи илми ҷаҳонӣ кам касонеро метавон ёфт, ки ҳамзамон дар тиб ва фалсафа чунин нуфуз дошта бошанд. Маҳз ҳамин ҳамгироии илм ва ҳикмат ӯро аз бисёр донишмандони даврони худ фарқ мекард.

Яке аз далелҳои равшани нуфузи ҷаҳонии Ибни Сино таъсири китоби машҳури ӯ «Ал-Қонун фит-тиб» мебошад. Табиби бузурги канадагӣ Уилям Ослер навиштааст: «Авитсенна, ин нобиғаи форс, асрҳо устоди тибби ҷаҳон боқӣ монд». Дар ҳақиқат, «Қонун» қариб панҷ аср дар донишгоҳҳои Аврупо ҳамчун китоби асосии тиб истифода мешуд. Макс Майерҳоф, таърихнигори тибби Олмон, таъкид мекунад, ки «Қонун»-и Ибни Сино чандин аср дар донишгоҳҳои Аврупо ҳукмронӣ мекард». Ин баён нишон медиҳад, ки таъсири ӯ танҳо ба ҷаҳони ислом маҳдуд набуд, балки ба ташаккули тибби аврупоӣ низ замина гузошт.

Уил Дюрант, таърихнигори маъруфи амрикоӣ, низ менависад: «Ибни Сино, ки донишманди форс буд, қариб панҷ аср бар афкори тиббии Аврупо ҳукмронӣ кард». Ин суханон аҳамияти таърихии мероси ӯро боз ҳам равшантар месозанд. Агар як донишманд тавонад садсолаҳо бар низоми омӯзиши тиб таъсир гузорад, пас ӯ танҳо муаллифи як китоб нест, балки созандаи як мактаби бузурги илмӣ мебошад.

Дар баробари тиб, саҳми Ибни Сино дар фалсафа низ бениҳоят бузург аст. Энсиклопедияи Британика ӯро «файласуф ва табиби форсизабони ҷаҳони ислом, ки таъсири амиқ ба илм ва фалсафаи Ғарб гузошт» муаррифӣ мекунад. Фалсафаи ӯ пули иртибот миёни мероси Юнони қадим ва тафаккури асримиёнагии Аврупо гардид. Осори ӯ ба файласуфони бузурги Ғарб, аз ҷумла Фома Аквинӣ ва дигар намояндагони схоластика, таъсири ҷиддӣ расонд.

Файласуфи фаронсавӣ Анри Корбен Ибни Синоро «яке аз бузургтарин мутафаккирони анъанаи маънавии Эрони бостон ва исломӣ» медонад. Ин андеша аҳамияти дигари шахсияти ӯро нишон медиҳад: Ибни Сино танҳо донишманди техникии тиб набуд, балки намояндаи як ҷаҳонбинии амиқи фарҳангӣ ва маънавӣ ба шумор мерафт. Ӯ кӯшиш мекард миёни ақл, имон, таҷриба ва маърифат тавозун барқарор намояд.

Дар арзёбиҳои муҳаққиқони аврупоӣ мафҳуми «нобиғаи форс» пайваста такрор мешавад. Де Бур менависад: «Дар симои Ибни Сино нобиғаи фикрии нажоди эронӣ (форсҳо) ба авҷи камоли худ расид». Карл Броккелман бошад, ӯро «таҷассуми нобиғаи илмии Эрон дар асрҳои миёна» мешуморад. Ин гуна баҳоҳо нишон медиҳанд, ки муҳаққиқони хориҷӣ Ибни Синоро пеш аз ҳама ҳамчун маҳсули тамаддуни эронӣ ва форсизабон мешинохтанд.

Эдвард Гранвилл Браун ҳатто таъкид мекунад, ки «шояд ҳеҷ миллати Шарқӣ ба андозаи форсҳо чунин нобиғае дар фалсафа ва тиб ба ҷаҳон надода бошад, ки Ибни Сино намунаи олии он аст». Гарчанде ин андеша хусусияти муқоисавӣ дорад, аммо як ҳақиқатро равшан мекунад, ки дар назари бисёр муҳаққиқон Ибни Сино баландтарин қуллаи илмии тамаддуни форсизабон маҳсуб меёбад.

Бо вуҷуди ҳамаи ин, аҳамияти Ибни Сино набояд танҳо ба масъалаи мансубияти миллӣ маҳдуд карда шавад. Ӯ ба фарҳанги форсизабон тааллуқ дорад, аммо мероси ӯ имрӯз ба тамоми инсоният дахл дорад. Осораш дар Шарқ ва Ғарб хонда шуданд, андешаҳои ӯ ба забонҳои гуногун тарҷума гардиданд ва номи ӯ ба рамзи дониш, хирад ва ҷустуҷӯи ҳақиқат табдил ёфт.

Аз ин рӯ, метавон гуфт, ки Ибни Сино дар таърихи башар мақоми нодир дорад. Ӯ ҳам намояндаи барҷастаи тамаддуни эронӣ ва форсизабон аст, ҳам яке аз бузургтарин мутафаккирони умуминсонӣ. Баҳои баланди Эдвард Браун, Ҷорҷ Сартон, Филипп Ҳиттӣ, Уилям Ослер, Макс Майерҳоф, Анри Корбен ва дигар донишмандони ҷаҳон шаҳодат медиҳад, ки нуфузи ӯ аз марзҳои замон ва макон гузаштааст. Маҳз ҳамин ҷаҳонӣ будани мерос аст, ки Ибни Синоро ба яке аз абармардони ҷовидонаи таърихи илм ва фарҳанги инсонӣ табдил медиҳад.

Саидзода Б. И.-д.и.т., профессор, декани факултети тиббӣ