Гоҳе фикр мекунем, ки сухан гуфтан кори осон аст. Кофист, ки даҳон воз кунӣ ва калимаҳоро бигӯйӣ. Аммо агар каме бодиққат нигарем, мебинем, ки муошират ҳунарест нозук, ки на ҳар кас онро дуруст аз худ мекунад. Яке ҳаст, ки бо як ҷумла дили касро ба даст меорад, дигаре бо даҳ ҷумла низоъ меоварад. Фарқ дар чист? Дар фарҳанг. Фарҳанги муошират ҳамон риштаи нозукест, ки одамонро ба ҳам мепайвандад ё аз ҳам ҷудо мекунад.

Фарҳанги муошират маҷмӯи одоб, рафтор ва тарзи сухангӯест, ки дар он эҳтиром ба шахси муқобил ҷойи аввалро мегирад. Ин танҳо калимаҳои зебо нест. Оҳанги овоз, нигоҳ, табассум, ҳатто хомӯшии бамаврид ҳам ҷузъи ҳамин фарҳанг аст. Шахси бофарҳанг медонад, ки кай гап занад ва кай гӯш кунад. Ӯ намегузорад, ки суханаш дили касро харошад ё ғурури касро шиканад.

Дар зиндагии ҳаррӯза мо бо даҳҳо нафар рӯ ба рӯ мешавем: дар хона, дар кӯча, дар донишгоҳ, дар бозор. Ҳар вохӯрӣ имтиҳонест. Касе, ки ба калонсол салом намедиҳад, ба хурдсол меҳрубонӣ намекунад ва ба суханони дигарон бетафовут аст, ҳарчанд донишманд бошад ҳам, аз фарҳанги муошират бенасиб мондааст.

Адабиёт оинаи ҷомеа аст. Ҳар чизе, ки дар дили мардум мегузарад, аз шодиву ғам то умеду пушаймонӣ, дар шеъру достон инъикос меёбад. Вале адабиёт танҳо тасвир намекунад, балки тарбия ҳам мекунад. Китоби хубе, ки ба даст мегирем, моро ором ба сӯйи некӣ мекашад. Вақте онро мехонем, бехабар ба худ меоем ва дили мо софтар мегардад.

Бузургони мо ин ҳақиқатро хуб медонистанд. Саъдии Шерозӣ дар «Гулистон» ахлоқро бо ҳикоятҳои ширин омӯзонд. Ӯ нагуфт «фалон кор бад аст», балки ҳикояте овард, ки хонанда худаш ба хулоса расад. Ҳамин аст ҳунари адабиёт: панди талхро дар қолаби ширин мепечонад. Гуфтаи машҳури ӯст, ки «Банӣ одам аъзои якдигаранд». Ин мисра асрҳо боз виҷдони инсониятро бедор мекунад.

Муошират дар оила ва мактаб

Решаи фарҳанги муошират дар оила шинонда мешавад. Кӯдак аввалин сухану рафторро аз падару модар меомӯзад. Агар дар хона эҳтиром, меҳрубонӣ ва суханони нек ҳукмфармо бошанд, фарзанд низ ҳамонро ба ҷомеа мебарад. Барои ҳамин мегӯянд, ки тарбия аз гаҳвора оғоз мешавад.

Мактаб ва донишгоҳ ин бунёдро устувортар мекунанд. Дар он ҷо ҷавон на танҳо илм, балки одоби муошират бо устод, ҳамсол ва ҷомеаро аз худ мекунад. Муаллими ҳақиқӣ он нест, ки танҳо дарс медиҳад, балки он аст, ки бо рафтори худ намунаи ахлоқ мешавад. Дониши бе одоб мисли дарахти бемева аст, ки зоҳираш зебо, вале фоидааш кам.

Ин ду мафҳум зоҳиран ҷудоянд, вале дар асл дасти ҳамдигарро гирифтаанд. Этика илми ахлоқ аст ва мегӯяд, ки чӣ некист ва чӣ бад. Эстетика бошад илми зебоист ва нишон медиҳад, ки чӣ зебост ва чӣ нозебо. Инсони комил касест, ки дар ӯ ин ду ба ҳам омезанд: ҳам дилаш пок бошад, ҳам диди ӯ ба зебоӣ боз.

Дар адабиёт ин пайванд ба хубӣ дида мешавад. Шеъри зебо агар маънои паст дошта бошад, рӯҳро сер намекунад. Ва панди баланд агар дар либоси дурушт баён шавад, ба дил намешинад. Шоири асил ҳам маъниро дӯст медорад, ҳам шаклро. Ҳофизу Рӯдакӣ барои ҳамин то имрӯз зиндаанд, ки дар каломашон зебоии сухан бо баландии андеша яке шудааст.

Чаро ин ҳама муҳим аст?

Имрӯз ҷаҳон тез дигаргун мешавад. Технология моро ба ҳам наздик кард, вале гоҳо аз якдигар дуртар сохт. Дар шабакаҳои иҷтимоӣ одамон ба осонӣ якдигарро ранҷонда метавонанд, зеро чашм ба чашм намешаванд. Маҳз дар чунин замон фарҳанги муошират ва дарси ахлоқии адабиёт аз ҳар вақт муҳимтар мегардад. Калимаи нек ройгон аст, вале арзиши он беандоза баланд.

Биёед пеш аз он ки лаб ба сухан кушоем, худро як дам нигоҳ дорем ва аз худ пурсем: ин гапе, ки мегӯям, касеро шод мекунад ё меранҷонад? Ҳамин як саволи хурд барои он кифоя аст, ки муносибати мо гармтар ва рӯзгорамон осудатар гардад. Охир ҳам китоб ва ҳам муошират ба як чиз мекӯшанд: моро одами беҳтар созанд.

Дар охир бояд гуфт, ки фарҳанги муошират ва ахлоқи адабиёт сарвати миллӣ ҳастанд. Онҳоро мисли мероси гаронбаҳо нигоҳ доштан ва ба наслҳои оянда супоридан вазифаи ҳар яки мост. То даме, ки сухани нек гуфта мешавад ва китоби хуб хонда мешавад, инсоният роҳи худро гум намекунад.

Истамова З.Ҳ.- омузгори калони кафедраи физиологияи нормалӣ