Дар ҷаҳони муосир, ки инсоният ба марҳалаи нави рушди илму техника, пешрафти иқтисодиёт ва густариши муносибатҳои байналмилалӣ ворид гардидааст, ҳамзамон хатару таҳдидҳое зуҳур мекунанд, ки метавонанд амнияти давлатҳо, суботи ҷомеа ва ояндаи миллатҳоро зери суол гузоранд. Яке аз чунин падидаҳои хатарнок тундгароӣ ва ифротгароӣ мебошад, ки дар даҳсолаҳои охир ба воситаи таъсиррасонӣ ба афкори ҷомеа, барангехтани ихтилофоти сиёсиву иҷтимоӣ ва истифодаи эҳсосоти диниву миллии шаҳрвандон ба абзори манфиатҷӯии гурӯҳҳои муайян табдил ёфтааст. Дар ин замина саволи муҳим ба миён меояд: аз тундгароӣ кӣ манфиат мегирад ва чаро баъзе неруҳо барои густариши он талош мекунанд?

Посух ба ин савол моро ба дарки як ҳақиқати муҳим мерасонад, ки тундгароӣ барои ҷомеаҳои осоишта, шаҳрвандони одӣ ва махсусан ҷавонон ҳеҷ манфиате надорад. Баръакс, он ба амният, рушди иқтисодӣ, ваҳдати миллӣ, муносибатҳои солими иҷтимоӣ ва ояндаи наслҳо зарари ҷиддӣ мерасонад. Аммо дар пасманзари чунин падида гурӯҳҳо ва шабакаҳое вуҷуд доранд, ки аз нооромӣ, ихтилоф, бесуботӣ ва заиф гардидани давлатҳо манфиатҳои сиёсӣ, иқтисодӣ ё идеологӣ ба даст овардан мехоҳанд.

Таҳлили равандҳои сиёсии ҷаҳони муосир нишон медиҳад, ки тундгароӣ на ҳамеша танҳо натиҷаи таассуби ақидавӣ ё ноогоҳии динӣ мебошад. Дар баъзе ҳолатҳо он ба воситаи мубориза барои қудрат, тақсими захираҳои иқтисодӣ, таъсиррасонӣ ба сиёсати давлатҳо ва амалӣ намудани ҳадафҳои гурӯҳӣ табдил меёбад. Неруҳои манфиатҷӯ метавонанд аз мушкилоти иҷтимоӣ, норозигии шаҳрвандон, сатҳи пасти маърифати сиёсӣ ва осебпазирии ҷавонон истифода бурда, онҳоро ба муқобили сохти ҷамъиятӣ ва арзишҳои давлатдорӣ равона созанд.

Дар ин раванд, пеш аз ҳама, роҳбарон ва ташкилкунандагони гурӯҳҳои ифротӣ метавонанд манфиатдор бошанд. Онҳо аксаран бо шиорҳои зоҳиран ҷолиб, ваъдаҳои барқарор намудани адолат, ҳимояи арзишҳои динӣ ва беҳтар сохтани зиндагии мардум баромад мекунанд. Вале дар амал чунин шиорҳо дар баъзе созмонҳои ифротӣ танҳо воситаи ҷалби пайравон, таҳкими нуфуз ва ба даст овардани қудрат мебошанд. Ҷавонони гумроҳшуда ба хотири амалӣ намудани ҳадафҳои роҳбарони худ аз таҳсил, касбу ҳунар, оила ва зиндагии осоишта дур мегарданд, дар ҳоле ки ташкилкунандагони ин раванд аз садоқат ва эҳсосоти онҳо истифода мебаранд.

Мутаассифона, дар чунин ҳолатҳо шахсоне, ки ба доми таблиғоти ифротӣ меафтанд, бештар қурбонии манфиатҳои дигарон мешаванд. Онҳо гумон мекунанд, ки барои ҳақиқат, адолат ва ояндаи беҳтар мубориза мебаранд, аммо баъзан бехабар аз онанд, ки ба василаи иҷрои мақсадҳои сиёсии дигарон табдил ёфтаанд. Ин яке аз фоҷиабортарин паҳлуҳои тундгароӣ мебошад: инсон бо умеди сохтани ояндаи нек метавонад ояндаи худ ва дигаронро барбод диҳад.

Аз ҷониби дигар, гурӯҳҳои ҷинояткори фаромиллӣ низ метавонанд аз густариши тундгароӣ манфиат гиранд. Таҷрибаи минтақаҳои гирифтори низоъ нишон медиҳад, ки дар шароити заиф гардидани сохторҳои давлатӣ барои қочоқи маводи мухаддир, муомилоти ғайриқонунии силоҳ, харидуфурӯши одамон ва дигар шаклҳои ҷинояткории муташаккил имкониятҳои бештар ба вуҷуд меоянд. Дар чунин вазъ нооромӣ барои баъзе шабакаҳои ҷиноятӣ ба манбаи даромад табдил меёбад. Аз ин рӯ, мубориза бо тундгароӣ танҳо масъалаи пешгирии ақидаҳои ифротӣ набуда, ҷузъи муҳими мубориза бо ҷинояткории муташаккил ва ҳифзи амнияти иқтисодии давлат низ мебошад.

Баъзе неруҳои сиёсӣ низ метавонанд аз тундгароӣ ҳамчун воситаи фишор ва таъсиррасонӣ истифода баранд. Дар таърихи муносибатҳои байналмилалӣ ҳолатҳое ба мушоҳида расидаанд, ки гурӯҳҳои мусаллаҳ ё ҳаракатҳои ифротӣ дар рақобатҳои сиёсӣ мавриди истифода қарор гирифтаанд. Чунин амалҳо метавонанд ба заиф гардидани ниҳодҳои давлатӣ, густариши низоъҳои дохилӣ ва коҳиш ёфтани эътимоди шаҳрвандон ба оянда мусоидат намоянд. Албатта, ҳар гуна иддао дар бораи дастгирии гурӯҳҳои ифротӣ аз ҷониби давлат ё неруи муайян бояд бо далелҳои боэътимод асоснок карда шавад. Аммо худи имкони истифодаи тундгароӣ барои ҳадафҳои сиёсӣ зарурати ҳушёрии ҷомеаро бештар мегардонад.

Дар ин маврид таърихи навини Тоҷикистон барои мо сабақҳои бисёр муҳим дорад. Мардуми тоҷик дар солҳои аввали соҳибистиқлолӣ оқибатҳои фоҷиабори ҷанги шаҳрвандиро аз сар гузаронид. Он солҳо ихтилофоти сиёсӣ, рақобат барои қудрат, омилҳои иҷтимоиву иқтисодӣ, таъсири неруҳои гуногун ва заифии ниҳодҳои давлатдорӣ боиси сар задани низои хунин гардиданд. Ҳазорон нафар ҷони худро аз даст доданд, оилаҳои зиёде пароканда шуданд, иқтисоди мамлакат зарари бузург дид ва садҳо ҳазор шаҳрванд маҷбур гардиданд манзилу макони худро тарк намоянд.

Ҷанги шаҳрвандӣ собит сохт, ки вақте манфиатҳои гурӯҳӣ аз манфиатҳои умумимиллӣ боло гузошта мешаванд ва фарҳанги муколама ҷойи худро ба хушунату муқовимат медиҳад, тамоми ҷомеа зарар мебинад. Аз ин рӯ, сабақи асосии он давра бояд на барангехтани кинаву адоват, балки ҳифзи сулҳ, пешгирии тафриқаандозӣ, эҳтироми гуногунандешӣ ва ҳалли ихтилофот бо роҳҳои осоишта бошад.

Имрӯз Ҷумҳурии Тоҷикистон дар шароити соҳибистиқлолӣ ба таҳкими давлатдорӣ, рушди иқтисоди миллӣ, бунёди иншооти муҳими иҷтимоӣ, пешрафти илму маориф ва баланд бардоштани сатҳи зиндагии мардум таваҷҷуҳи хосса зоҳир менамояд. Барои идомаи чунин раванд суботи сиёсӣ, амнияти ҷамъиятӣ ва ваҳдати миллӣ аҳамияти аввалиндараҷа доранд. Зеро ҳеҷ ҷомеа дар фазои тарсу таҳдид, нооромӣ ва муқовиматҳои пайваста наметавонад ба рушди устувор ноил гардад.

Маҳз аз ҳамин ҷиҳат, пешгирии тундгароӣ яке аз масъалаҳои муҳими сиёсати давлатӣ ва масъулияти шаҳрвандии ҳар як фарди ҷомеа ба ҳисоб меравад. Ҳифзи амният танҳо вазифаи мақомоти ҳифзи ҳуқуқ нест. Дар ин раванд муассисаҳои таълимӣ, оила, ҷомеаи шаҳрвандӣ, воситаҳои ахбори омма, аҳли зиё ва махсусан омӯзгорону ҷавонон бояд нақши фаъол дошта бошанд.

Яке аз омилҳое, ки барои густариши андешаҳои ифротӣ замина фароҳам меорад, истифодаи нодуруст аз эътиқоди динии одамон мебошад. Дин дар ҳаёти маънавии ҷомеа ҷойгоҳи муҳим дошта, метавонад ба таҳкими ахлоқ, инсондӯстӣ, таҳаммулпазирӣ ва ҳамдигарфаҳмӣ мусоидат намояд. Аммо гурӯҳҳои ифротӣ баъзан бо таҳрифи мафҳумҳои динӣ ва пешниҳоди тафсирҳои якҷониба кӯшиш мекунанд, ки хушунатро сафед намоянд. Онҳо эҳсосоти поки динии шаҳрвандонро ба воситаи таъсиррасонӣ ба шуури онҳо табдил медиҳанд. Бинобар ин, бояд миёни эътиқоди озодонаи динӣ ва идеологияи хушунатталаб фарқи равшан гузошта шавад.

Хатари дигари замони муосир ба фаъолияти таблиғотии гурӯҳҳои ифротӣ дар фазои маҷозӣ вобаста мебошад. Шабакаҳои иҷтимоӣ ва дигар воситаҳои иртиботӣ, ки бояд барои мубодилаи дониш, рушди маърифат ва густариши робитаҳои инсонӣ хизмат намоянд, баъзан барои паҳн намудани иттилооти бардурӯғ, барангехтани нафрат ва ҷалби ҷавонон ба ҳаракатҳои хатарнок истифода мешаванд.

Таблиғгарони ифротӣ метавонанд аз мушкилоти рӯзмарраи ҷавонон, эҳсоси нобаробарӣ, норозигии иҷтимоӣ ва орзуҳои амалинашудаи онҳо истифода баранд. Бо пешниҳоди ваъдаҳои фиребанда ва тасвир намудани зиндагии ғайривоқеӣ онҳо мекӯшанд, ки шахсро аз муҳити солими иҷтимоӣ ҷудо созанд. Баъдан чунин шахс метавонад тадриҷан ба андешаҳои тундравона майл пайдо кунад ва нисбат ба ҷомеа, оила ва арзишҳои умумиинсонӣ муносибати манфӣ зоҳир намояд.

Дар чунин шароит саводи расонаӣ, тафаккури интиқодӣ ва маърифати сиёсӣ аҳамияти махсус пайдо мекунанд. Ҷавонон бояд тавонанд иттилооти дурустро аз хабарҳои сохта фарқ намоянд, манбаъҳои маълумотро бисанҷанд ва ба ҳар гуна даъватҳои эҳсосотӣ кӯр-кӯрона пайравӣ накунанд. Ҷавони донишманду соҳибкасб, ки ҳуқуқу уҳдадориҳои худро медонад ва дар ҳаёти ҷамъиятӣ фаъолона иштирок мекунад, нисбат ба таблиғоти фиребанда устувортар мебошад.

Ҳамзамон, мубориза бо тундгароӣ набояд танҳо бо маҳкум намудани он маҳдуд гардад. Зарур аст, ки сабабҳои иҷтимоиву иқтисодӣ ва равонии осебпазирии ҷавонон низ мавриди омузиш қарор гиранд. Маҳдуд будани имкониятҳои худшиносӣ, камбуди маърифати ҳуқуқӣ, эҳсоси беадолатӣ ва дур мондан аз муҳити солими иҷтимоӣ метавонанд дар баъзе ҳолатҳо барои таъсирпазирӣ аз таблиғоти ифротӣ замина фароҳам оранд. Бартараф намудани чунин мушкилот, фароҳам овардани имкониятҳои таҳсилу шуғл ва таҳкими эътимоди шаҳрвандон ба ниҳодҳои ҷамъиятӣ аз роҳҳои муҳими пешгирии тундгароӣ мебошанд.

Дар ин замина нақши муассисаҳои таҳсилоти олӣ махсусан назаррас аст. Донишгоҳ танҳо макони омӯхтани касб нест, балки муҳити ташаккули ҷаҳонбинӣ, фарҳанги сиёсӣ, масъулияти шаҳрвандӣ ва худшиносии миллӣ мебошад. Омузгорон вазифадоранд, ки дар баробари таълими донишҳои тахассусӣ дар тарбияи шахсияти мустақиландеш, ватандӯст, таҳаммулпазир ва масъулиятшинос саҳм гузоранд. Ташкили мулоқотҳо, конференсияҳо, суҳбатҳои маърифатӣ ва баҳсҳои озод оид ба хатарҳои ифротгароӣ метавонад дар баланд бардоштани сатҳи огоҳии ҷавонон нақши муассир дошта бошад.

Дар баробари ин, набояд фаромӯш кард, ки ватандӯстии воқеӣ танҳо бо суханони баланд ифода намеёбад. Ватандӯстӣ пеш аз ҳама дар меҳнати ҳалол, эҳтироми қонун, ҳифзи манфиатҳои миллӣ, саҳмгузорӣ дар пешрафти ҷомеа ва муносибати масъулиятнок ба тақдири давлат зоҳир мегардад. Шахсе, ки барои ободии Ватан заҳмат мекашад, дониш меомӯзад, касб аз худ мекунад ва ба дигарон манфиат мерасонад, дар амал барои таҳкими амнияту суботи ҷомеа хизмат менамояд.

Пас, аз тундгароӣ киҳо манфиат мегиранд? Онҳое, ки аз нооромӣ барои ба даст овардани қудрат истифода мебаранд, шабакаҳои ҷиноятие, ки дар шароити бесуботӣ фаъолияти ғайриқонунии худро густариш медиҳанд; роҳбарони гурӯҳҳои ифротие, ки пайравони худро ба воситаи иҷрои ҳадафҳои шахсӣ табдил медиҳанд, инчунин неруҳое, ки аз заиф гардидани давлатҳо ва афзоиши ихтилофоти иҷтимоӣ фоидаи сиёсӣ ё иқтисодӣ меҷӯянд.

Аммо аз тундгароӣ на миллат манфиат мебинад, на давлат, на ҷомеа ва на ҷавононе, ки ояндаи худро бо орзуҳои нек оғоз мекунанд. Ҳар ҷо ки тундгароӣ ба хушунат табдил меёбад, пеш аз ҳама сулҳу оромӣ, зиндагии осоиштаи мардум, имкониятҳои рушди иқтисодӣ ва сарнавишти инсонҳо осеб мебинанд.

Хулоса, тундгароӣ падидаест, ки дар паси шиорҳои зоҳиран ҷолиби он метавонанд манфиатҳои пинҳонии сиёсӣ, иқтисодӣ ва гурӯҳӣ қарор дошта бошанд. Аз ин рӯ, ҷомеа бояд ба моҳияти чунин равандҳо бо нигоҳи таҳлилӣ муносибат намояд ва нагузорад, ки эҳсосоти шаҳрвандон ба воситаи амалӣ намудани мақсадҳои дигарон табдил ёбад.

Барои мардуми Тоҷикистон, ки арзиши сулҳу ваҳдатро аз таҷрибаи талхи таърихӣ дарк кардааст, ҳифзи оромӣ, таҳкими истиқлоли давлатӣ ва пешгирии ҳар гуна хушунату тафриқаандозӣ вазифаи муҳими шаҳрвандӣ мебошад. Мо бояд дарк намоем, ки ояндаи давлатро на шиорҳои тунду даъватҳои ихтилофангез, балки дониш, маърифат, адолат, меҳнати созанда ва ҳамдигарфаҳмӣ таъмин мекунанд.

Зеро аз тундгароӣ манфиатҷӯён метавонанд фоида ба даст оранд, аммо арзиши онро ҳамеша мардуми одӣ, ҷомеа ва наслҳои оянда мепардозанд. Сулҳ бошад, сарвати умумимиллиест, ки ҳифзи он масъулияти ҳар яки мост.

Гулов М. К.-дотсенти кафедраи биохимия