Аҳмади Дониш аз бузургтарин намояндагони афкори иҷтимоӣ, фалсафӣ ва маорифпарварии тоҷик дар асри XIX ба шумор меравад. Ӯ дар марҳилаи муҳими таърихие зиндагӣ ва эҷод кардааст, ки ҷомеаи тоҷикон ва умуман Осиёи Марказӣ дар миёни ду ҷаҳонбинӣ қарор дошт, аз як тараф, суннатҳои деринаи фарҳангӣ, илмӣ ва ахлоқии тамаддуни исломию форсу тоҷикӣ ва аз ҷониби дигар, зарурати рӯ овардан ба донишҳои нави илмӣ, таҷрибаи давлатдорӣ ва дастовардҳои тамаддуни ҷаҳонӣ. Дар чунин шароити мураккаби таърихӣ Аҳмади Дониш на танҳо ҳамчун нависанда, донишманд ва маорифпарвар, балки ҳамчун мутафаккири иҷтимоӣ ва файласуф ба майдон омад. Мероси фикрии ӯ масъалаҳои инсон, маърифат, ахлоқ, ҷомеа, давлат, адолат, илм, дин, тарбия ва муносибати инсонро ба олами ҳастӣ фаро мегирад. Аз ин рӯ, андешаҳои фалсафии Аҳмади Дониш дар таърихи ташаккули тафаккури миллӣ мақоми махсус дошта, барои дарки равандҳои рушди худшиносии миллӣ ва маънавии тоҷикон аҳамияти бузург доранд. Таҳқиқоти муосир низ таъкид мекунанд, ки осори Аҳмади Дониш масъалаҳои инсон, маърифат, такомули ахлоқӣ, масъулияти иҷтимоӣ, адолат ва ислоҳоти ҷомеаро ба ҳам пайваста баррасӣ менамояд.

Ҷаҳонбинии фалсафии Аҳмади Дониш дар заминаи мероси ғании фалсафаи шарқӣ ва исломӣ, осори мутафаккирони бузурги гузашта ва таҷрибаи воқеии ҷомеаи замони худ ташаккул ёфтааст. Ӯ аз як тараф ба анъанаҳои маънавии ниёгон такя мекард, аз ҷониби дигар, нисбат ба воқеияти иҷтимоӣ муносибати интиқодӣ дошт. Ин хусусият яке аз муҳимтарин ҷанбаҳои тафаккури ӯ ба шумор меравад. Аҳмади Дониш суннатро ба таври кӯр-кӯрона қабул намекард ва навовариро низ бе таҳлил ва андеша намепазируфт. Барои ӯ арзиши ҳар як андеша ва падида дар он буд, ки то кадом андоза ба пешрафти инсон ва ҷомеа мусоидат мекунад. Аз ин рӯ, фалсафаи ӯро метавон фалсафаи андешаи мустақил, таҷрибаи иҷтимоӣ ва ҷустуҷӯи роҳи пешрафт номид. Дар осори ӯ масъалаҳои назариявии фалсафа аз воқеияти зиндагӣ ҷудо нестанд. Ӯ фалсафаро на ҳамчун маҷмӯи мафҳумҳои абстрактӣ, балки ҳамчун воситаи дарки зиндагӣ, шинохти сабабҳои ақибмондагӣ ва ҷустуҷӯи роҳҳои ислоҳи ҷомеа мефаҳмид.

Меҳвари асосии андешаҳои фалсафии Аҳмади Дониш инсон аст. Дар маркази таваҷҷуҳи ӯ масъалаи мақоми инсон дар ҷомеа, қобилияти ақлонии ӯ, нақши дониш дар такомули шахсият ва масъулияти инсон дар назди худ ва ҷомеа қарор дорад. Инсон аз нигоҳи ӯ мавҷуди ғайрифаъол ва танҳо тобеи тақдир нест, балки дорои ақл, ирода ва қобилияти тағйир додани муҳити иҷтимоии худ мебошад. Ҳамин нуқта дар андешаҳои ӯ аҳамияти бузурги фалсафӣ дорад. Аҳмади Дониш ба масъалаи муносибати тақдир ва иродаи инсон низ аз мавқеи андешаи интиқодӣ назар мекунад. Ӯ ба он андешаҳои иродафалаҷкунанда, ки инсонро аз масъулияти иҷтимоӣ дур месозанд, мухолиф буд. Дар таҳқиқоти муосир низ таъкид мешавад, ки масъалаи инсон дар фалсафаи Аҳмади Дониш бо мафҳумҳои ақл, маънавият, такомули ахлоқӣ ва масъулияти иҷтимоӣ алоқаманд аст.

Аз нигоҳи Аҳмади Дониш, инсон бо таваллуд танҳо имконияти инсон шуданро дорад, аммо инсонӣ будан натиҷаи тарбия, дониш, таҷриба ва фаъолияти маънавию иҷтимоӣ мебошад. Ин андеша дар тамоми мероси ӯ ба таври равшан эҳсос мешавад. Ӯ инсонро ба маънои ҳақиқӣ дар ҳамбастагӣ бо маърифат ва ахлоқ мефаҳмад. Шахсе, ки дониш дорад, вале аз ахлоқ маҳрум аст, наметавонад ба манфиати ҷомеа хизмат кунад. Ҳамчунин ахлоқи бе дониш низ барои ҳалли мушкилоти иҷтимоӣ кофӣ нест. Аз ин ҷо метавон хулоса кард, ки дар ҷаҳонбинии Аҳмади Дониш дониш ва ахлоқ ду унсури ба ҳам пайвастаи камолоти инсон мебошанд. Маҳз ҳамин пайванди дониш ва ахлоқ баъдтар ба яке аз асосҳои муҳими маорифпарварии тоҷик табдил ёфт.

Яке аз муҳимтарин паҳлуҳои фалсафаи Аҳмади Дониш муносибати ӯ ба илм ва маърифат мебошад. Ӯ ақибмондагии ҷомеаро пеш аз ҳама ба нодонӣ, ҷаҳолат, тангназарӣ ва дурӣ аз донишҳои муосир вобаста медонист. Дар андешаи ӯ, ҳеҷ ҷомеае бе рушди маориф ва илм наметавонад ба пешрафти воқеӣ ноил гардад. Аз ин рӯ, маориф барои Аҳмади Дониш танҳо соҳаи таълим набуд, балки воситаи асосии дигаргунсозии ҷомеа ба шумор мерафт. Вай ба зарурати омӯзиши илмҳои гуногун, рушди тафаккури мустақил, истифодаи таҷрибаи кишварҳои пешрафта ва аз нав дида баромадани усулҳои таълим таваҷҷуҳи зиёд зоҳир мекард. Таҳқиқоти илмӣ оид ба мероси ӯ низ нишон медиҳанд, ки Аҳмади Дониш донишро бо ташаккули тафаккури интиқодӣ, рушди қобилияти фикрронӣ ва масъулияти иҷтимоии инсон пайванд медод.

Маърифатпарварии Аҳмади Дониш хусусияти амиқи фалсафӣ дошт. Ӯ танҳо ба зиёд намудани шумораи мактабҳо ё тағйири барномаи таълим маҳдуд намешуд, балки масъалаи ташаккули шахсияти андешамандро ба миён мегузошт. Барои ӯ таълим бояд инсонро ба фикр кардан, муқоиса намудан, таҳлил кардан ва хулосаи мустақил баровардан омӯзонад. Ин нуқта имрӯз низ аҳамияти бузург дорад, зеро ҷомеаи муосир на танҳо ба шахсони соҳиби маълумот, балки ба шаҳрвандони дорои тафаккури таҳлилӣ, масъулияти иҷтимоӣ ва қобилияти мустақилона арзёбӣ намудани воқеият ниёз дорад. Аз ин ҷиҳат, андешаҳои Аҳмади Дониш дар бораи маориф аз доираи асри XIX берун рафта, ба масъалаҳои муҳими рушди ҷомеаи донишбунёд иртибот пайдо мекунанд.

Аҳмади Дониш дар муносибат ба дин низ мавқеи мураккаб ва таҳлилӣ дошт. Ӯ арзишҳои маънавӣ ва ахлоқии динро рад намекард, аммо аз истифодаи дин барои нигоҳ доштани ҷаҳолат, хурофот ва беамалӣ интиқод менамуд. Барои ӯ дин бояд ба ахлоқ, маърифат, адолат ва камолоти инсон мусоидат кунад. Мутафаккир бар зидди он равияҳое мубориза мебурд, ки зоҳири динро аз моҳияти ахлоқию маънавии он ҷудо месохтанд. Аз ин рӯ, танқиди ӯ бештар ба ҷаҳолат, хурофотпарастӣ ва таассуб равона шуда буд, на ба арзишҳои маънавии дин. Дар осори ӯ муносибати ақл ва эътиқод низ ба таври ҷиддӣ ба миён гузошта мешавад. Аҳмади Дониш бар он буд, ки инсон бояд ба ҳар падида бо чашми андеша ва дарки маънавӣ назар кунад. Ҳамин муносибати таҳлилӣ ба масъалаи дин яке аз ҷанбаҳои муҳими навоварии фикрии ӯ ба шумор меравад.

Масъалаи ахлоқ дар фалсафаи Аҳмади Дониш мавқеи марказӣ дорад. Ӯ ҷомеаи солимро бе инсонҳои ахлоқӣ тасаввур намекард. Аз нигоҳи ӯ, ростқавлӣ, адолат, меҳнатдӯстӣ, масъулият, инсондӯстӣ ва хоксорӣ бояд асоси рафтори шахс ва муносибатҳои ҷамъиятӣ бошанд. Аммо Аҳмади Дониш ахлоқро танҳо ҳамчун масъалаи шахсӣ баррасӣ намекард. Ӯ ба он назар дошт, ки ахлоқи шахс аз муҳити иҷтимоӣ, низоми тарбия ва сохтори идоракунии ҷомеа низ вобаста аст. Агар дар ҷомеа беадолатӣ, ришвахорӣ, мансабталошӣ ва зулм ҳукмрон бошад, тарбияи инсони комил душвор мегардад. Аз ин рӯ, ислоҳи ахлоқи шахс бояд бо ислоҳи муҳити иҷтимоӣ ҳамзамон сурат гирад. Ин андеша дар фалсафаи иҷтимоии Аҳмади Дониш мавқеи муҳим дорад.

Яке аз масъалаҳои асосии фалсафаи иҷтимоии Аҳмади Дониш масъалаи адолат мебошад. Ӯ ҷомеаро аз нуқтаи назари муносибатҳои байни ҳокимият ва мардум, вазифаи роҳбарон ва ҳуқуқи шаҳрвандон таҳлил мекард. Дар назари ӯ, ҳокимият бояд барои хизмат ба ҷомеа ва таъмини адолат вуҷуд дошта бошад, на барои қонеъ намудани манфиатҳои шахсии ҳокимон. Роҳбар бояд донишманд, одил, масъулиятшинос ва дар назди мардум ҷавобгар бошад. Маҳз ҳамин талабот Аҳмади Донишро ба танқиди низоми идоракунии аморати Бухоро водор мекард. Ӯ камбудиҳои давлатдориро на танҳо аз мавқеи сиёсӣ, балки аз нуқтаи назари ахлоқӣ ва фалсафӣ таҳлил менамуд. Дар андешаи ӯ, ҷомеае, ки дар он адолат вуҷуд надорад, наметавонад ба рушди устувор ноил гардад.

Дар асари машҳури ӯ «Наводир-ул-вақоеъ» масъалаҳои фалсафӣ, иҷтимоӣ ва ахлоқӣ дар шакли мушоҳида, ҳикоя, андеша ва таҳлили воқеаҳои зиндагӣ баён шудаанд. Арзиши бузурги ин асар дар он аст, ки мутафаккир масъалаҳои мураккаби фалсафиро аз зиндагии воқеӣ ҷудо намекунад. Ӯ дар бораи инсон, ҷомеа, марг, тақдир, дониш, ахлоқ, муносибатҳои иҷтимоӣ ва давлатдорӣ андеша намуда, хонандаро ба таҳлил ва хулосабарорӣ водор мекунад. «Наводир-ул-вақоеъ» аз ин ҷиҳат на танҳо асари адабӣ, балки як навъ энсиклопедияи андешаи иҷтимоӣ ва фалсафии замони худ мебошад. Таҳқиқоти илмии марбут ба мероси Аҳмади Дониш низ ба он ишора мекунанд, ки осори ӯ масъалаҳои фалсафӣ ва иҷтимоиро дар пайванди мустақим бо таҷрибаи таърихӣ ва ҳаёти ҷомеа баррасӣ менамояд.

Аҳмади Дониш дар андешаҳои худ ба масъалаи муносибати инсон ва ҷомеа таваҷҷуҳи хосса дошт. Ӯ инсонро танҳо ҳамчун мавҷуди инфиродӣ намедид. Шахс дар оила, ҷомеа, муҳити фарҳангӣ ва низоми давлатдорӣ ташаккул меёбад. Аз ин рӯ, беҳбудии ҷомеа бе тарбияи инсон ва беҳбудии инсон бе ислоҳи муҳити иҷтимоӣ имконнопазир аст. Ин муносибати диалектикӣ ба инсон ва ҷомеа аз ҷанбаҳои муҳими андешаи фалсафии ӯ мебошад. Ӯ ба нақши оила дар ташаккули шахсият низ таваҷҷуҳ намуда, онро яке аз муҳитҳои асосии тарбия медонист. Таҳқиқоти муосир низ таъкид мекунанд, ки дар андешаҳои иҷтимоӣ-фалсафии Аҳмади Дониш масъалаи инсон, оила, тарбия ва давлатдорӣ ҳамчун унсурҳои бо ҳам алоқаманди ҷомеа баррасӣ мешаванд.

Масъалаи озодӣ низ дар ҷаҳонбинии Аҳмади Дониш ҷойгоҳи муҳим дорад. Озодӣ барои ӯ ба маънои беқайдӣ ва беҷавобгарӣ набуд. Озодии ҳақиқӣ бояд бо дониш, ахлоқ ва масъулият пайваста бошад. Инсон танҳо дар ҳолате метавонад озод бошад, ки соҳиби андешаи мустақил бошад ва аз ҷаҳолат, хурофот ва тарси беасос раҳо гардад. Аз ин рӯ, озодии фикрӣ ва маънавӣ барои Аҳмади Дониш заминаи асосии пешрафти инсон ва ҷомеа буд. Ӯ ба муқобили ҳар гуна таассуб ва кӯркӯрона пайравӣ кардан аз андешаҳои кӯҳна баромад мекард. Ин мавқеъ дар шароити таърихии асри XIX аҳамияти ҷиддӣ дошт, зеро андешаи мустақил ва интиқодӣ дар муҳити иҷтимоии он давра ҳанӯз ба таври васеъ ташаккул наёфта буд.

Ҷанбаи дигари муҳимми андешаҳои фалсафии Аҳмади Дониш муносибати ӯ ба таърих ва таҷрибаи халқҳо мебошад. Ӯ таърихро танҳо ҳамчун маҷмӯи воқеаҳои гузашта намедид, балки онро мактаби таҷрибаи инсонӣ медонист. Аз назари ӯ, ҷомеа бояд аз таърихи худ сабақ гирад ва дар баробари ин, аз таҷрибаи халқҳои дигар низ истифода барад. Мутафаккир ба кишварҳои пешрафта таваҷҷуҳ намуда, кӯшиш мекард сабабҳои рушди онҳоро дарёбад. Ин муносибат далели он аст, ки андешаи ӯ хусусияти кушода ва муқоисавӣ дошт. Ӯ ба арзишҳои миллӣ арҷ мегузошт, аммо ин эҳтиромро бо ҷудоӣ аз таҷрибаи ҷаҳонӣ омехта намекард. Баръакс, худшиносии воқеии миллӣ, ба андешаи ӯ, бояд бо дониш, таҷриба ва муоширати фарҳангӣ такмил ёбад.

Дар ин замина, саҳми Аҳмади Дониш дар ташаккули тафаккури миллӣ махсусан бузург аст. Тафаккури миллӣ пеш аз ҳама аз шинохти таърих, забон, фарҳанг, арзишҳои маънавӣ ва манфиатҳои умумии ҷомеа ташаккул меёбад. Аммо худшиносии миллӣ бе тафаккури интиқодӣ ва эҳсоси масъулият метавонад ба шакли маҳдуди эҳсосӣ табдил ёбад. Аҳмади Дониш ба ташаккули чунин худшиносии фаъол ва маърифатнок мусоидат намуд. Ӯ мардумро ба шинохти сабабҳои ақибмондагӣ, омӯзиши илм, эҳтироми мероси фарҳангӣ ва ҷустуҷӯи роҳҳои рушди ҷомеа даъват мекард. Аз ин ҷиҳат, ӯ яке аз аввалин мутафаккирони тоҷик буд, ки масъалаи тақдири ҷомеаро дар доираи васеи таърихӣ ва тамаддунӣ ба миён гузошт.

Мафҳуми миллат дар андешаи Аҳмади Дониш бештар дар робита бо забон, фарҳанг, таърих, маърифат ва масъулияти иҷтимоӣ маъно пайдо мекунад. Ӯ ба фарҳанги гузашта ҳамчун сарвати маънавии ҷомеа муносибат мекард, вале ҳамзамон зарурати аз нав эҳё намудани неруи фикрии миллатро таъкид менамуд. Барои ӯ миллате, ки аз дониш дур мемонад, наметавонад дар рақобати тамаддунҳо мавқеи устувор дошта бошад. Аз ин рӯ, рушди илм ва маорифро метавон яке аз шартҳои асосии ҳифзи ҳувияти миллӣ дар андешаи ӯ донист. Ин нуқта имрӯз низ аҳамияти хос дорад, зеро дар ҷаҳони муосир худшиносии миллӣ на танҳо бо эҳсоси муҳаббат ба Ватан, балки бо сатҳи дониш, фарҳанг, масъулият ва қобилияти эҷодкоронаи шаҳрвандон муайян карда мешавад.

Аҳмади Дониш дар ташаккули фарҳанги танқиди иҷтимоӣ низ саҳми бузург гузоштааст. Ӯ камбудиҳои ҷомеаро пинҳон намекард ва аз воқеияти мавҷуда бо нигоҳи таҳлилӣ баҳогузорӣ менамуд. Ин хусусияти осори ӯ барои рушди тафаккури миллӣ аҳамияти бузург дошт. Ҷомеае, ки қобилияти худтанқидӣ ва таҳлили воқеии камбудиҳои худро надорад, наметавонад пеш равад. Аҳмади Дониш нишон дод, ки муҳаббат ба Ватан маънои пинҳон намудани камбудиҳоро надорад. Баръакс, муҳаббати ҳақиқӣ ба ҷомеа инсонро водор мекунад, ки барои ислоҳи мушкилот андеша намояд. Ин ҷанбаи андешаи ӯро метавон яке аз пояҳои муҳими фарҳанги муосири масъулияти шаҳрвандӣ донист.

Аҳамияти таърихии Аҳмади Дониш дар он аст, ки ӯ дар як марҳилаи гузариш аз тафаккури суннатӣ ба андешаи навин қарор дошт ва тавонист ин гузаришро дар сатҳи фалсафӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангӣ баён намояд. Ӯ на танҳо ба танқиди воқеият машғул шуд, балки роҳи эҳёи ҷомеаро дар илм, маориф, ахлоқ, адолат ва ислоҳоти иҷтимоӣ медид. Ин андешаҳо баъдтар ба рушди ҷараёнҳои маорифпарварӣ ва ислоҳотхоҳӣ дар Осиёи Марказӣ таъсири назаррас расониданд. Таҳқиқоти илмӣ Аҳмади Донишро яке аз шахсиятҳои калидии ташаккули ҷаҳонбинии ислоҳотхоҳ ва маорифпарварӣ дар минтақа медонанд.

Бо вуҷуди ин, ҳангоми таҳлили мероси Аҳмади Дониш бояд ба хусусияти таърихии андешаҳои ӯ низ таваҷҷуҳ кард. Ӯ фарзанди замони худ буд ва андешаҳои ӯ дар доираи имкониятҳои илмӣ, иҷтимоӣ ва сиёсии асри XIX ташаккул ёфтаанд. Аз ин рӯ, арзиши осори ӯ танҳо дар он нест, ки ҳамаи пешниҳодҳои ӯро бевосита ба замони имрӯз интиқол диҳем. Арзиши асосӣ дар усули андешаи ӯ, дар ҷасорати таҳлилӣ, эҳтиром ба илм, мубориза бо ҷаҳолат, ҳимояи адолат ва таваҷҷуҳ ба инсон мебошад. Маҳз ин усули фикрронӣ мероси Аҳмади Донишро барои замони муосир низ муҳим мегардонад.

Имрӯз, дар шароити рушди босуръати илм ва технология, ҷаҳонишавӣ ва тағйироти иҷтимоӣ, андешаҳои Аҳмади Дониш дар бораи мақоми дониш ва маърифат аҳамияти нав пайдо мекунанд. Ҷомеаи муосир ба инсонҳое ниёз дорад, ки на танҳо соҳиби маълумот, балки дорои қобилияти таҳлил, андешаи мустақил, масъулияти шаҳрвандӣ ва маърифати баланди ахлоқӣ бошанд. Ин талабот бо ғояҳои асосии Аҳмади Дониш ҳамоҳанг мебошад. Ӯ бар он ақида буд, ки ҷомеа танҳо бо тағйири сохторҳо пеш намеравад, балки пеш аз ҳама бояд инсон тағйир ёбад. Тағйири инсон бошад, аз дониш, тарбия ва муҳити солими маънавӣ оғоз меёбад.

Ҳамин тариқ, андешаҳои фалсафии Аҳмади Дониш маҷмӯи васеи масъалаҳои инсоншиносӣ, маърифатӣ, ахлоқӣ ва иҷтимоиро дар бар мегиранд. Дар маркази фалсафаи ӯ инсон ҳамчун мавҷуди соҳибақл, масъулиятшинос ва қобили тағйир қарор дорад. Ӯ илм ва маърифатро асоси пешрафти ҷомеа, ахлоқро заминаи камолоти инсон, адолатро шарти устувории давлат ва тафаккури мустақилро омили асосии озодии маънавӣ медонист. Мероси ӯ дар рушди тафаккури миллӣ аз он ҷиҳат аҳамияти бузург дорад, ки ба ҷомеа роҳи пайвастани худшиносии миллӣ бо дониш, фарҳанг, масъулияти иҷтимоӣ ва андешаи интиқодиро нишон медиҳад. Аҳмади Дониш ба наслҳои баъдӣ дарси муҳими таърихӣ гузошт: миллате, ки мехоҳад ояндаи устувор дошта бошад, бояд ба таърихи худ арҷ гузорад, аммо дар доираи гузашта маҳдуд намонад, бояд арзишҳои миллиро ҳифз кунад, вале аз таҷрибаи ҷаҳонӣ низ омӯзад, бояд ба маънавият такя намояд, вале дониш ва ақлро сарфи назар накунад. Аз ин рӯ, андешаҳои фалсафии Аҳмади Дониш на танҳо мероси арзишманди таърихи афкори тоҷик, балки яке аз сарчашмаҳои муҳими ташаккули тафаккури миллӣ, худшиносии шаҳрвандӣ ва фарҳанги маънавии ҷомеаи муосир мебошанд.

Азимзода М. М.-д.и.ф., дотсент, мудири кафедраи фанҳои ҷомеашиносӣ