Шоҳкории «Наводир-ул-вақоеъ»-и Аҳмади Дониш (1827–1897) на танҳо аввалин нидои ислоҳотхоҳона ва озодихоҳона дар аморати Бухоро, балки як қомуси бузурги ахлоқӣ ва тарбиявӣ мебошад. Дар шароите, ки ҷомеаро хурофот, нобаробарии иҷтимоӣ ва таназзули маънавӣ фаро гирифта буд, Аҳмади Дониш бо як ҷасорати беназири фикрӣ ба майдон омад. Ӯ ахлоқро аз банди хушгӯиҳо ва афсонаҳои зоҳирипарастона озод карда, онро бо ҳаёти амалӣ, омӯзиши илмҳои дунявӣ ва масъулияти иҷтимоии инсон пайванд дод. Омӯзиши ҷанбаҳои ахлоқиву тарбиявии ин асар барои фарҳангу дониши имрӯза низ арзиши бениҳоят баланд дорад.

Дар «Наводир-ул-вақоеъ» ахлоқ танҳо як мафҳуми назариявӣ нест, балки меъёри аслии инсоният ва адолат маҳсуб меёбад. Аҳмади Дониш бар он ақида буд, ки ахлоқи ҳақиқӣ дар хизмат ба мардум ва покдоманиву адолатпарастӣ зоҳир мегардад, не дар донишфурӯшии хушк ва зоҳирпарастӣ.

Дониш бо қалами буррои худ ахлоқи дурӯғин ва риёкоронаи рӯҳониёни мутаассиб ва амалдорони дарборро ифшо мекунад. Ӯ нишон медиҳад, ки чӣ тавр мансабдорон бо номи дину шариат мардумро ғорат мекунанд ва худро "аҳли ахлоқ" меноманд. «Ахлоқи шариф он нест, ки бар забон зикр куниву дар дил кинаву ҳарс парварӣ; ахлоқ он аст, ки дасти афтодаеро бигирӣ ва аз беадолатӣ баргардӣ».  Аҳмади Дониш ахлоқи фардиро аз ахлоқи ҳокимон ҷудо намедонад. Ӯ таъкид мекунад, ки агар ҳоким ё амир адолат надошта бошад, ахлоқи ҷомеа низ ба фасод кашида мешавад. Адолат дар дидгоҳи ӯ бузургтарин фазилати ахлоқиест, ки метавонад ҷомеаро аз нобудӣ наҷот диҳад.

      Яке аз бобҳои дурахшони «Наводир-ул-вақоеъ» ба масъалаи тарбияи фарзандон ва омӯхтани илм бахшида шудааст. Аҳмади Дониш тарбияро заминаи асосии саодати инсон ва пешрафти ҷомеа медонад. Дастурҳо ба фарзанд ва насли ҷавон Дониш ишора намуда, дар асари худ ба шакли панднома тавсияҳои бисёр амиқ пешниҳод мекунад. Ӯ ба ҷавонон дастур медиҳад, ки:

1. Вақтро беҳуда нагузаронанд: Умр бузургтарин сармоя аст ва он бояд танҳо дар роҳи омӯхтани дониши нафъовар ва хизмати халқ сарф шавад.

2. Илмҳои амалиро омӯзанд: Ӯ на танҳо илмҳои суннатӣ, балки омӯзиши математика, география, тиб ва забонҳои хориҷиро (бахусус забони русиро) барои ҷавонон зарур мешуморад.

3. Ҳунар муайян кунанд: Мутафаккир таъкид мекунад, ки ҳар як инсон новобаста аз мақомаш бояд касб ва ҳунаре дошта бошад, то маҳсули дасти худро бихӯрад ва бори дӯши дигарон нагардад.

Аҳмади Дониш аз аввалин мутафаккирони Шарқ аст, ки дар «Наводир-ул-вақоеъ» масъалаи ҳуқуқи зан ва мақоми ӯро дар оила ба таври ҷиддӣ ошкор сохтааст. Ин фасл яке аз хайратовартарин ва пешрафтатарин бобҳои асари ӯ мебошад.

Танқиди беҳуқуқии занон: Дониш муносибати золимона ва бераҳмонаи ҷомеаи феодалиро нисбат ба занон шадидан маҳкум мекунад. Ӯ нишон медиҳад, ки зан танҳо як асир дар хона нест, балки шарики баробарҳуқуқи зиндагӣ ва тарбиятгари аслии наслҳост.

Зарурати саводнокии занон: Ӯ исбот мекунад, ки агар зан бесавод ва аз дониш дур бошад, ҳеҷ гоҳ наметавонад фарзанди босавод ва фарҳангӣ тарбия кунад. Аз ин рӯ, саводноккунии занонро яке аз вазифаҳои аслии ахлоқии ҷомеа медонад. Интихоби озодонаи ҳамсар: Дониш зидди маҷбуран ба шавҳар додани духтарон баромад карда, таъкид менамояд, ки оила бояд дар асоси муҳаббати дуҷониба, эҳтиром ва ахлоқи пок ба вуҷуд ояд. Ҷанбаи ахлоқиву тарбиявии «Наводир-ул-вақоеъ» танҳо дар муҳтавои он нест, балки дар тарзи баён ва забони асар низ зоҳир мегардад.

Дониш барои он ки ғояҳои ахлоқиаш ба дили мардум асар кунад, аз насри душвор, серороиш ва муғлақи давраи феодалӣ даст кашид. Ӯ забони асарро сода, равон, пуртаъсир ва ба забони халқ наздик сохт. Ӯ аз ҳикоятҳо, мисолҳои зиндаи ҳаётӣ ва масалҳо истифода карда, хулосаҳои амиқи ахлоқиро ба хонанда мерасонад. Ин роҳу усул сабаб шуд, ки асари ӯ ба як мактаби ҳақиқии тарбияи фикриву ахлоқӣ мубаддал гардад.

Хулоса, таҳлили ҷанбаҳои ахлоқӣ ва тарбиявӣ дар шоҳкории «Наводир-ул-вақоеъ»-и Аҳмади Дониш нишон медиҳад, ки афкори ӯ дар рушди фарҳанги тоҷик нақши бузург ва инқилобӣ бозидааст. Натиҷагирии умумиро метавон дар нуқтаҳои зерин хулоса кард:

1. Озодсозии ахлоқ: Дониш ахлоқро аз хурофот ва риёкории динӣ озод карда, онро бо инсонгароӣ, адолати иҷтимоӣ ва хизмат ба халқ пайваст намуд.

2. Низоми нави тарбия: Ӯ аввалин шуда низоми мукаммали тарбияро пешниҳод кард, ки дар он омӯзиши илмҳои дунявӣ, ҳунаромӯзӣ ва тарбияи ахлоқӣ ҷои марказиро ишғол менамоянд.

3. Ҳифзи ҳуқуқи зан: Дониш тарбия ва саводнокии занро заминаи аслии ахлоқи оила ва саодати ҷомеа эълон намуд.

Осори ахлоқиву тарбиявии Аҳмади Дониш имрӯз низ ҳамчун манбаи бузурги маънавият ва тарбияи насли нав аҳамияти ҳаётии худро ҳифз кардааст.

Махмудова С.С.-мудири кафедраи забонҳои хориҷӣ