Абуалӣ ибни Сино яке аз нобиғаҳои бузурги тамаддуни башарӣ буда, осори илмии ӯ дар ташаккули тибби ҷаҳонӣ нақши бениҳоят муҳим дорад. Ӯ ҳамчун файласуф, донишманд, табиби ҳозиқ ва мутафаккири бузург дар таърихи илму фарҳанги ҷаҳонӣ мақоми баландро соҳиб мебошад. Асарҳои илмии ӯ садсолаҳо ҳамчун сарчашмаи асосии дониш дар муассисаҳои тиббии Шарқу Ғарб истифода мегардиданд. Аз миёни осори гаронбаҳои ӯ махсусан китоби Ал-Қонун фи-т-тиб аҳамияти бузурги илмӣ дошта, дар рушди тамоми соҳаҳои тиб, аз ҷумла оториноларингология, саҳми арзишманд гузоштааст.

Абуалӣ ибни Сино соли 980 дар деҳаи Афшанаи назди Бухоро ба дунё омадааст. Ӯ аз хурдсолӣ ба илм шавқу рағбати зиёд дошта, дар синни ҷавонӣ тамоми илмҳои замони худро аз худ намудааст. Махсусан ба илми тиб таваҷҷуҳи хос зоҳир намуда, дар муддати кӯтоҳ ҳамчун табиби машҳур шинохта шуд. Ибни Сино дар тӯли ҳаёти худ зиёда аз 450 асар таълиф намудааст, ки қисми зиёди онҳо ба соҳаи тиб бахшида шудаанд. Машҳуртарин асари ӯ «Ал-Қонун фи-т-тиб» мебошад, ки аз панҷ ҷилд иборат буда, масъалаҳои анатомия, физиология, ташхис, пешгирӣ ва табобати бемориҳоро дар бар мегирад.

Китоби «Ал-Қонун фи-т-тиб» на танҳо барои замони худ, балки барои тамоми таърихи тиб як дастури комили илмӣ ба шумор меравад. Дар ин асар Ибни Сино бемориҳоро аз нуқтаи назари илмӣ таҳлил намуда, сабаб, аломат, ҷараён ва усулҳои табобати онҳоро муфассал шарҳ додааст. Ӯ таъкид мекард, ки пеш аз оғози табобат табиб бояд сабаби аслии бемориро муайян намояд. Ӯ чунин менависад: «Табиб бояд аввал сабаби бемориро муайян намояд, баъд ба муолиҷа оғоз кунад». Ин андеша имрӯз низ яке аз принсипҳои асосии тибби муосир ба ҳисоб меравад.

Дар асари «Ал-Қонун» масъалаҳои вобаста ба бемориҳои гӯш, гулӯ ва бинӣ ҷойгоҳи махсус доранд. Гарчанде дар замони Ибни Сино мафҳуми оториноларингология ҳамчун соҳаи мустақили тиб вуҷуд надошт, вале таҳлил ва тавсифҳои ӯ асоси илмии ин соҳаро ташкил медиҳанд. Ӯ бемориҳои бинӣ ва ҷавфҳои наздибиниро хеле дақиқ шарҳ додааст. Аз ҷумла, назла, обравии бинӣ, душвории нафаскашӣ ва полипҳои биниро тавсиф намуда, онҳоро бо таъсири сармо, ҷамъшавии моддаҳои зараровар ва тағйироти дохилии организм вобаста медонист. Ӯ чунин менависад: «Назла моддаи аз майна фурудоянда буда, ба бинӣ ва ҳалқ таъсир мерасонад». Ин гуфтаҳо ба фаҳмиши муосири патогенези ринит ва синусит шабоҳат доранд.

Ибни Сино барои табобати бемориҳои бинӣ усулҳои гуногунро пешниҳод мекард. Ӯ шустани бинӣ бо маҳлулҳои гиёҳӣ, истифодаи буғи гарм, равғанҳои табиӣ ва доруҳои зиддиилтиҳобиро тавсия медод. Ҳамчунин ба аҳамияти ҳавои тоза, гигиена ва пешгирии таъсири сармо диққати махсус медод. Ин тавсияҳо имрӯз низ дар амалияи тиббӣ аҳамияти худро нигоҳ доштаанд.

Дар «Ал-Қонун» ба бемориҳои гӯш низ диққати махсус дода шудааст. Ибни Сино дарди гӯш, пастшавии шунавоӣ, садо дар гӯш, илтиҳоби гӯш ва осеби пардаи гӯшро муфассал тавсиф намудааст. Ӯ сабабҳои ин бемориҳоро бо хунукӣ, сироят, ҷамъшавии моддаҳои зараровар ва осеб вобаста медонист. Яке аз андешаҳои ҷолиби ӯ чунин аст: «Шунавоӣ аз саломатии асаб ва роҳҳои ҳавоӣ вобаста аст». Ин гуфтаҳо ба нақши системаи асаб ва найчаи шунавоӣ дар фаъолияти узви шунавоӣ ишора менамоянд.

Барои табобати бемориҳои гӯш Ибни Сино истифодаи равғани бодом, равғани зайтун, гиёҳҳои гармкунанда ва компрессҳои гармро тавсия медод. Ӯ ҳамчунин ба эҳтиёткорӣ ҳангоми муолиҷаи гӯш аҳамияти калон медод, зеро осеби нодуруст метавонист боиси гумшавии шунавоӣ гардад.

Масъалаҳои вобаста ба бемориҳои ҳалқ ва гулӯ низ дар осори Ибни Сино ҷойгоҳи муҳим доранд. Ӯ ангина, варами ҳалқ, хиррии овоз ва душвории фурӯбариро тавсиф намудааст. Ӯ менависад: «Варами ҳалқ метавонад нафаскаширо душвор гардонад ва ҳаёти беморро ба хатар оварад». Ин гуфтаҳо ба ҳолатҳои стенози ҳалқ ва бемориҳои шадиди роҳҳои нафас шабоҳат доранд. Барои табобати чунин бемориҳо Ибни Сино ғар-ғара бо маҳлулҳои гиёҳӣ, истифодаи асал, нигоҳ доштани оромии овоз ва парҳези мулоимро тавсия медод.

Яке аз хизматҳои бузурги Ибни Сино рушди усулҳои ташхиси клиникӣ мебошад. Ӯ ба мушоҳидаи бемор, пурсиши дақиқ, арзёбии ҳолати умумӣ, набз, ранги пӯст ва луобпардаҳо аҳамияти калон медод. Ӯ таъкид мекард: «Табиб бояд бо чашм, гӯш ва ақли худ бемориро бишиносад». Ин андешаҳо имрӯз низ дар асоси ташхиси клиникӣ истифода мешаванд.

Саҳми Ибни Сино дар рушди тиб на танҳо дар шарҳи бемориҳо, балки дар ташаккули тафаккури илмии тиббӣ низ хеле бузург мебошад. Ӯ яке аз аввалин олимоне буд, ки бемориҳоро ҳамчун равандҳои табиӣ таҳлил намуда, байни аломатҳо ва сабабҳои онҳо робитаи илмӣ муайян мекард. Дар соҳаи оториноларингология низ ӯ робитаи анатомӣ ва функсионалии гӯш, гулӯ ва биниро ҳамчун системаи ягона дарк намуда буд. Бисёре аз тавсияҳои ӯ оид ба гигиена, пешгирӣ ва истифодаи доруҳои табиӣ имрӯз низ аҳамияти амалии худро гум накардаанд.

Имрӯз номи Абуалӣ ибни Сино ҳамчун рамзи илму тиб дар ҷаҳон эҳтиром карда мешавад. Осори илмии ӯ барои рушди тибби ҷаҳонӣ ва тайёр намудани мутахассисони соҳаи тиб аҳамияти бузурги таърихӣ ва илмӣ доранд. Мероси гаронбаҳои ӯ то имрӯз ҳамчун сарчашмаи муҳими дониш барои табибон, донишҷӯён ва муҳаққиқон хизмат менамояд.

Ҳамин тавр, метавон хулоса намуд, ки Абуалӣ ибни Сино дар рушди илмҳои тиббӣ, махсусан соҳаи оториноларингология, саҳми беназир гузоштааст. Ӯ дар китоби «Ал-Қонун фи-т-тиб» бемориҳои гӯш, гулӯ ва биниро аз нуқтаи назари илмӣ таҳлил намуда, усулҳои ташхис ва табобати онҳоро пешниҳод кардааст. Бисёре аз ақидаҳои ӯ аз замони худ садсолаҳо пеш гузашта, то имрӯз аҳамияти илмӣ ва амалии худро нигоҳ доштаанд.

Давронзода М.Д.-мудири кафедраи оториноларингология

ба номи Ю.Б.Исҳоқӣ