Абуалӣ ибни Сино яке аз барҷастатарин олимон ва табибони таърихи башарият ба ҳисоб меравад, ки осори илмии ӯ дар ташаккули тибби ҷаҳонӣ нақши бузург гузоштааст. Ӯ на танҳо ҳамчун файласуф ва мутафаккир, балки ҳамчун табиби нобиғае шинохта мешавад, ки бисёр назарияҳои илмии ӯ то имрӯз аҳамияти худро нигоҳ доштаанд. Осори Абуалӣ ибни Сино, махсусан китоби машҳури ӯ «Ал-қонун фи-т-тиб», дар рушди соҳаҳои гуногуни тиб, аз ҷумла эндокринология, таъсири амиқ расонидааст.

Дар давраи зиндагии Ибни Сино истилоҳи “эндокринология” ҳанӯз вуҷуд надошт, аммо олим бисёр ҳолатҳо ва бемориҳоро тавсиф намудааст, ки имрӯз ба бемориҳои системаи эндокринӣ мансуб дониста мешаванд. Ӯ дар асарҳои худ масъалаҳои вобаста ба мубодилаи моддаҳо, диабети қанд, фарбеҳӣ, тағйироти ҷисмонӣ, фаъолияти ғадудҳо ва ҳолатҳои гормоналӣ монандро шарҳ додааст.

Яке аз муҳимтарин хизматҳои Абуалӣ ибни Сино дар соҳаи тиб тавсифи бемории диабети қанд мебошад. Ӯ аломатҳои асосии ин бемориро, аз ҷумла ташнагии зиёд, зиёд шудани пешоб, камқувватӣ ва коҳиши вазн муфассал баён кардааст. Ин тавсифҳо имрӯз низ ба нишонаҳои классикии диабети қанд мувофиқат мекунанд. Ибни Сино инчунин ба масъалаи ғизо, парҳез ва тарзи ҳаёти беморон диққати махсус дода, онҳоро қисми муҳими табобат медонист.

Дар асарҳои худ олим ба нақши ғизо ва мубодилаи моддаҳо аҳамияти калон медод. Ӯ таъкид мекард, ки номутавозунии ғизо метавонад сабаби бисёр бемориҳо гардад. Имрӯз ин андеша яке аз асосҳои эндокринология ва нутритсиологияи муосир ба ҳисоб меравад. Ӯ фарбеҳиро ҳамчун ҳолате арзёбӣ мекард, ки метавонад ба фаъолияти организм таъсири манфӣ расонад ва тавсия медод, ки барои пешгирии он фаъолияти ҷисмонӣ ва ғизои дуруст риоя карда шавад.

Абуалӣ ибни Сино инчунин масъалаҳои вобаста ба рушди ҷисмонӣ, балоғат ва тағйироти синнусолиро таҳлил намудааст. Ӯ тағйироти организми инсонро вобаста ба синну сол ва ҳолати умумии бадан меомӯхт, ки ин масъалаҳо имрӯз бо фаъолияти гормонҳо ва ғадудҳои эндокринӣ алоқаманд дониста мешаванд.

Машҳуртарин асари ӯ «Ал-қонун фи-т-тиб» мебошад, ки аз панҷ китоб иборат буда, масъалаҳои анатомия, физиология, ташхис, табобат ва дорушиносиро фаро мегирад. Дар ин китоб усулҳои муолиҷаи бемориҳои вобаста ба мубодилаи моддаҳо ва бемориҳои музмин баён шудаанд. Илова бар ин, дар асарҳои «Китоб-уш-шифо», «Адвияту-л-қалбия», «Рисола дар бораи набз» ва «Урҷуза фи-т-тиб» низ масъалаҳои марбут ба фаъолияти организм ва таъсири омилҳои гуногун ба саломатии инсон мавриди баррасӣ қарор гирифтаанд.

Ибни Сино ба омӯзиши таъсири доруҳои набототӣ ва маъданӣ низ саҳми бузург гузоштааст. Бисёр доруҳое, ки ӯ тавсия медод, барои танзими фаъолияти организм ва беҳтар намудани мубодилаи моддаҳо истифода мешуданд. Ӯ бовар дошт, ки табобат бояд инфиродӣ бошад ва вобаста ба ҳолати ҳар як бемор интихоб карда шавад. Ин усул имрӯз яке аз принсипҳои асосии тибби муосир ба ҳисоб меравад.

Осори илмии Абуалӣ ибни Сино дар Аврупо ва Шарқ садсолаҳо ҳамчун сарчашмаи асосии таълими тиб истифода мешуданд. Китоби «Ал-қонун» ба забонҳои гуногуни ҷаҳон тарҷума шуда, дар донишгоҳҳои тиббии Аврупо то асри XVII ҳамчун дастури асосӣ хизмат мекард.

Имрӯз низ мероси илмии Абуалӣ ибни Сино барои рушди илмҳои тиббӣ, аз ҷумла эндокринология, аҳамияти бузург дорад. Андешаҳои ӯ оид ба тарзи ҳаёти солим, ғизои дуруст, пешгирии бемориҳо ва муносибати инфиродӣ ба бемор асоси бисёр принсипҳои тибби муосирро ташкил медиҳанд. Бо ҳамин, Абуалӣ ибни Сино ҳамчун поягузори бисёр самтҳои тибби илмӣ, аз ҷумла асосҳои эндокринологияи муосир, эътироф мегардад.

Ниязова Н.Ф.-мудири кафедраи эндокринология