Саломатӣ яке аз арзишҳои бузургтарини ҳаёти инсон аст. Вақте инсон солим аст, метавонад таҳсил кунад, кор кунад, эҷод намояд, бо аҳли оилааш вақт гузаронад ва аз зиндагӣ лаззат барад. Аммо саломатӣ танҳо натиҷаи табобати беморӣ нест. Он пеш аз ҳама аз тарзи зиндагии ҳаррӯзаи инсон вобаста мебошад. Дар байни омилҳои зиёде, ки ба саломатӣ таъсир мерасонанд, ғизо ҷойгоҳи махсус дорад. Мо ҳар рӯз чанд маротиба хӯрок мехӯрем, вале аксар вақт дар бораи он фикр намекунем, ки ғизои интихобкардаи мо баъди ворид шудан ба организм чӣ таъсир мерасонад. Як қисми ғизо ба энергия табдил меёбад, қисми дигар барои сохтани ҳуҷайраҳо ва бофтаҳо истифода мешавад ва моддаҳои дигари он дар кори дил, мағзи сар, мушакҳо, системаи асаб ва масуният иштирок мекунанд.

Аз ҳамин сабаб, метавон гуфт, ки ғизо танҳо воситаи сер шудан нест, балки яке аз воситаҳои нигоҳ доштани саломатӣ мебошад. Имрӯз дар ҷомеа масъалаи ғизои солим аҳамияти бештар пайдо кардааст. Рушди саноати хӯрокворӣ ва зиёд шудани маҳсулоти зудтайёр интихоби ғизоро осон кардааст, вале ҳамзамон инсонро ба истеъмоли зиёди маҳсулоти серкалория, ширин ва аз ҳад зиёд коркардшуда низ наздик кардааст. Камҳаракатӣ ва тағйири тарзи зиндагӣ ин таъсирро боз ҳам зиёд мекунанд. Аз ин рӯ, донистани қоидаҳои одии ғизои дуруст барои ҳар як инсон муҳим аст.

Организми инсон мисли як низоми мураккаб кор мекунад. Барои фаъолияти ҳаррӯзаи он энергия ва моддаҳои гуногун заруранд. Сафедаҳо яке аз муҳимтарин ҷузъҳои ғизо мебошанд. Онҳо барои сохтани ҳуҷайраҳо, мушакҳо ва дигар бофтаҳо заруранд. Ҳангоми осеб дидани бофтаҳо низ сафедаҳо дар равандҳои барқароршавӣ иштирок мекунанд.

Карбогидратҳо барои организм манбаи муҳими энергия мебошанд. Мағзи сар ва мушакҳо барои фаъолияти худ ба таъмини мунтазами энергия ниёз доранд. Равғанҳо низ танҳо моддаҳои «зараровар» нестанд. Организм ба миқдори муайяни равғанҳо ниёз дорад. Онҳо дар сохтори мембранаи ҳуҷайраҳо, захираи энергия ва азхудкунии баъзе витаминҳо иштирок мекунанд. Муҳим он аст, ки навъи равған ва миқдори истеъмоли он дуруст интихоб карда шавад. Витаминҳо ва минералҳо ба миқдори кам лозиманд, вале аҳамияти онҳо хеле калон аст. Масалан, калсий барои устухонҳо, оҳан барои ташаккули гемоглобин, йод барои фаъолияти ғадуди сипаршакл ва бисёр моддаҳои дигар барои фаъолияти муътадили организм заруранд.Об низ қисми ҷудонашавандаи ҳаёт мебошад. Бисёр равандҳои физиологии организм дар муҳити обӣ мегузаранд. Аз ин рӯ, нӯшиданиоби кофӣ низ қисми муҳими нигоҳубини саломатӣ мебошад.Баъзан чунин ақида вуҷуд дорад, ки ғизои солим танҳо аз маҳсулоти гаронбаҳо иборат аст.Дар асл, барои ғизои мутавозин ҳатман харидани маҳсулоти қимат лозим нест.

Маҳсулоти одии ҳаррӯза, аз ҷумла сабзавот, меваҳо, лӯбиёгиҳо, ғалладона, тухм ва дигар маҳсулоти дастрас метавонанд қисми ғизои солим бошанд.

Масъала бештар дар интихоби дуруст, гуногунӣ ва миқдори истеъмоли ғизо мебошад.Ғизои солим пеш аз ҳама фарҳанги ғизохӯрӣ аст. Ин фарҳанг аз он оғоз мешавад, ки инсон мефаҳмад: чӣ мехӯрад, чӣ қадар мехӯрад ва барои чӣ мехӯрад.

Организм қобилияти мутобиқшавии баланд дорад. Агар инсон як ё ду рӯз ғизои номувофиқ истеъмол кунад, организм метавонад онро ҷуброн намояд. Аммо вақте одати нодурусти ғизохӯрӣ моҳҳо ва солҳо давом мекунад, таъсири он метавонад тадриҷан ҷамъ шавад.

Масалан, истеъмоли зиёди калория дар якҷоягӣ бо камҳаракатӣ метавонад боиси зиёд шудани вазни бадан гардад. Вазни зиёдатӣ бошад, метавонад хавфи баъзе бемориҳои музминро зиёд кунад.

Истеъмоли зиёди намак метавонад барои баъзе одамон ба баланд шудани фишори хун мусоидат кунад. Истеъмоли зиёди шакар ва маҳсулоти серкалория низ метавонад ба зиёд шудани вазни бадан ва вайроншавии мубодилаи моддаҳо мусоидат намояд.

Аз ин рӯ, ғизои нодуруст аксар вақт мисли як бемории ногаҳонӣ зоҳир намешавад. Таъсири он метавонад оҳиста-оҳиста ҷамъ шуда, баъдтар худро нишон диҳад.Дил тамоми умр беист кор мекунад. Он хунро ба тамоми узвҳо ва бофтаҳо мерасонад. Барои нигоҳ доштани саломатии дил на танҳо доруворӣ, балки тарзи зиндагӣ низ муҳим аст.

Ғизои дорои миқдори зиёди сабзавот, меваҳо, ғалладонагиҳои пурра ва дигар маҳсулоти серғизо метавонад қисми тарзи ҳаёти солим бошад. Дар баробари ин, истеъмоли зиёди намак, маҳсулоти аз ҳад зиёд коркардшуда ва калорияи зиёдатӣ бояд маҳдуд карда шавад.

Албатта, танҳо тағйир додани ғизо тамоми бемориҳои дилро пешгирӣ намекунад. Фаъолияти ҷисмонӣ, назорати фишори хун, вазни бадан, хоби кофӣ ва дигар омилҳо низ аҳамияти калон доранд. Мағзи сар яке аз узвҳои фаъолтарини организм мебошад. Барои кори муътадили он таъмини мунтазами энергия ва моддаҳои ғизоӣ зарур аст.

Ғизои гуногун метавонад организмро бо моддаҳои зарурӣ таъмин кунад. Вақте инсон ғизои худро хеле якранг мекунад ё хӯрокро доимо ба вақти дер мегузорад, эҳсоси хастагӣ ва паст шудани қобилияти корӣ метавонад бештар эҳсос шавад.Барои донишҷӯён ва одамоне, ки фаъолияти фикрии зиёд доранд, риояи реҷаи оқилонаи ғизо махсусан муҳим мебошад. Аммо бояд дар хотир дошт, ки қобилияти фикрӣ танҳо аз ғизо вобаста нест. Хоби кофӣ, фаъолияти ҷисмонӣ ва истироҳат низ нақши муҳим доранд.

Системаи масуният моро аз бисёр омилҳои зараровар муҳофизат мекунад. Барои фаъолияти он организм ба сафедаҳо, витаминҳо, минералҳо ва дигар моддаҳои ғизоӣ ниёз дорад. Ғизои гуногун метавонад барои нигоҳ доштани фаъолияти муътадили масуният мусоидат кунад. Аммо ягон маҳсулоти алоҳида «доруи универсалӣ» барои баланд бардоштани масуният нест. Беҳтарин роҳ ин аст, ки инсон ғизои гуногун, хоби кофӣ, фаъолияти ҷисмонӣ ва тарзи ҳаёти солимро якҷоя нигоҳ дорад.Сабзавот ва меваҳо манбаи муҳими нахҳои ғизоӣ, витаминҳо, минералҳо ва дигар моддаҳои биологӣ мебошанд. Ҳар қадар ғизои инсон гуногун бошад, ҳамон қадар имконияти гирифтани маҷмӯи васеи моддаҳои ғизоӣ зиёд мешавад. Аз ин рӯ, хуб аст, ки дар ғизои ҳаррӯза намудҳои гуногуни сабзавот ва меваҳо истифода шаванд. Ранг ва навъи гуногуни онҳо на танҳо табақро зебо мекунад, балки гуногунии моддаҳои ғизоиро низ таъмин менамояд. Саломатии системаи ҳозима ба тарзи ғизо алоқаманд аст. Нахҳои ғизоӣ дар фаъолияти муътадили рӯдаҳо нақши муҳим доранд. Онҳо бештар дар сабзавот, меваҳо, лӯбиёгиҳо ва ғалладонаҳои пурра мавҷуданд. Истеъмоли ғизои дорои нахҳои кофӣ ва нӯшидани оби муносиб метавонад барои кори муътадили системаи ҳозима мусоидат кунад. Намак барои организм зарур аст, вале истеъмоли зиёди он метавонад ба саломатӣ таъсири манфӣ расонад, махсусан дар робита бо фишори баланди хун.

Мушкил дар он аст, ки қисми зиёди намак на танҳо аз намакдони рӯйи миз, балки аз баъзе маҳсулоти коркардшуда низ ба организм ворид мешавад.

Аз ин рӯ, кам кардани маҳсулоти аз ҳад зиёд шӯр ва одат кардан ба таъми табиии ғизо метавонад як қадами хуб дар роҳи ғизои солим бошад.

Ширинӣ барои бисёр одамон хушоянд аст. Аммо истеъмоли аз ҳад зиёди шакар, махсусан дар шакли нӯшокиҳои ширин ва маҳсулоти серкалория, метавонад ба зиёд шудани калорияи умумии ғизо оварда расонад.

Баъзан инсон як нӯшокии ширинро «ғизо» ҳисоб намекунад, вале он метавонад миқдори зиёди шакар дошта бошад.

Аз ин рӯ, интихоби об ё нӯшокиҳои камшакар дар бисёр ҳолатҳо интихоби оқилонатар мебошад.Зиндагии имрӯзӣ босуръат шудааст. Одамон бештар кор мекунанд, таҳсил мекунанд ва вақти камтар барои омода намудани ғизо доранд. Аз ҳамин сабаб маҳсулоти зудтайёр дар ҳаёти бисёр одамон ҷой гирифтааст.Масъала дар худи як бор истеъмол кардани чунин ғизо нест. Мушкил вақте пайдо мешавад, ки ғизои зудтайёр мунтазам ҷойи ғизои гуногун ва мутавозинро мегирад.

Ғизои солим маънои онро надорад, ки инсон бояд тамоми хӯрокҳои дӯстдоштаашро якбора тарк кунад. Муҳимтар аз ҳама, мувозинат ва одатҳои дурусти ҳаррӯза мебошанд.Талаботи ғизоии инсон дар тамоми умр яксон нест. Кӯдак, наврас, шахси калонсол ва пиронсол эҳтиёҷоти гуногун доранд.

Дар кӯдакӣ ғизо барои рушд ва ташаккули организм муҳим аст. Дар ҷавонӣ ғизо бояд талаботи фаъолияти ҷисмонӣ ва фикриро таъмин кунад. Дар синни калонсолӣ таваҷҷуҳ ба нигоҳ доштани вазни солим ва пешгирии омилҳои хавфи бемориҳои музмин бештар аҳамият пайдо мекунад.

Дар синни пирӣ низ ғизои гуногун ва серғизо муҳим аст, зеро бо гузашти синну сол баъзе тағйирот дар мубодилаи моддаҳо ва фаъолияти системаи ҳозима ба амал меоянд.

Одатҳои ғизоӣ аксар вақт аз оила оғоз мешаванд. Кӯдак аз калонсолон меомӯзад, ки чӣ гуна хӯрок интихоб кунад, чӣ қадар бихӯрад ва ба ғизо чӣ гуна муносибат намояд.

Агар дар оила истеъмоли сабзавот, меваҳо, ғизои хонагӣ ва реҷаи муносиб маъмул бошад, эҳтимол дорад кӯдак низ чунин одатҳоро қабул кунад.

Аз ин рӯ, тарбияи фарҳанги ғизоӣ танҳо вазифаи табиб нест. Оила, мактаб, муассисаҳои таълимӣ ва ҷомеа ҳама метавонанд дар ташаккули муносибати дуруст ба ғизо саҳм гузоранд.

Яке аз иштибоҳҳои маъмул чунин аст, ки барои солим будан бояд доимо парҳези сахт риоя кард ё аз бисёр маҳсулот даст кашид.

Дар асл, ғизои солим пеш аз ҳама ғизои гуногун, мутавозин ва мувофиқ ба эҳтиёҷи организм мебошад.

Гуруснагии доимӣ роҳи дурусти саломатӣ нест. Маҳдудиятҳои сахт низ на ҳамеша натиҷаи хуб медиҳанд. Беҳтар аст одатҳои ғизоӣ тадриҷан ва оқилона тағйир дода шаванд.Тибби муосир танҳо ба табобати беморӣ маҳдуд намешавад. Яке аз самтҳои муҳимтарини он пешгирии бемориҳо мебошад.

Ғизои дуруст низ яке аз ҷузъҳои пешгирӣ ба ҳисоб меравад. Албатта, он кафолат намедиҳад, ки инсон ҳеҷ гоҳ бемор намешавад. Бемориҳо сабабҳои гуногун доранд: ирсият, синну сол, муҳити зист, сироятҳо, тарзи зиндагӣ ва дигар омилҳо.

Аммо интихоби дурусти ғизо метавонад як қисми муҳими нигоҳ доштани саломатӣ бошад.Барои беҳтар кардани ғизо шарт нест, ки тамоми тарзи зиндагӣ дар як рӯз дигар карда шавад.

Метавон аз қадамҳои одӣ оғоз кард:кам кардани нӯшокиҳои ширин;зиёд намудани сабзавот дар ғизои ҳаррӯза; интихоби мева ба ҷойи баъзе шириниҳо; кам кардани ғизои аз ҳад шӯр; нӯшидани об ба қадри зарурӣ;

камтар истифода бурдани маҳсулоти аз ҳад зиёд коркардшуда ва нигоҳ доштани фаъолияти ҷисмонӣ. Ҳамин тағйироти хурд, агар мунтазам бошанд, метавонанд ба ташаккули тарзи ҳаёти солим мусоидат кунанд. Ғизо яке аз муҳимтарин омилҳои ҳаёти инсон мебошад. Мо ҳар рӯз ғизо интихоб мекунем ва ин интихобҳо тадриҷан ба саломатии мо таъсир мерасонанд. Ғизои дуруст организмро бо энергия ва моддаҳои зарурӣ таъмин намуда, барои фаъолияти муътадили узвҳо ва системаҳо мусоидат мекунад. Ғизои гуногун, истеъмоли бештари сабзавот ва меваҳо, истифодаи оқилонаи намак ва шакар, нӯшидани оби кофӣ ва маҳдуд намудани маҳсулоти аз ҳад зиёд коркардшуда метавонанд қисми тарзи ҳаёти солим бошанд.

Аммо саломатӣ танҳо аз як маҳсулот ё як парҳез вобаста нест. Он натиҷаи маҷмӯи одатҳои ҳаррӯза мебошад: чӣ мехӯрем, чӣ қадар ҳаракат мекунем, чӣ гуна мехобем ва ба саломатии худ то чӣ андоза масъулиятшиносона муносибат мекунем.Ғизои солим доруи ҳама бемориҳо нест, вале метавонад яке аз қадамҳои муҳимтарини пешгирии онҳо бошад.Дар ниҳоят, саломатӣ чизе нест, ки танҳо ҳангоми бемор шудан ба ёд оварда шавад. Саломатиро бояд пеш аз пайдо шудани беморӣ ҳифз кард. Ва яке аз ҷойҳое, ки ин ҳифз аз он оғоз меёбад, маҳз табақи ҳаррӯзаи мост.

Қурбонов Н. Б.-муаллими калони кафедраи

бемориҳои кудаконаи №2