Мафҳуми “Ман ориёиям” дар тӯли даҳсолаҳои охир яке аз ибораҳои марказии худшиносии таърихӣ ва фарҳангии тоҷикон гардидааст. Ин истилоҳ аз як тараф ба решаҳои бостонии ориёии мардуми тоҷик ишора мекунад аз тарафи дигар ҳамчун рамзи худогоҳии миллӣ, эҳёи фарҳангӣ ва сиёсатҳои идоракунии ҳувият дар даврони давлатдории муосир хизмат мекунад. Бо вуҷуди баҳсҳои гуногуни илмӣ оид ба вуҷуди воҳиди ягонаи “ориёиҳо” дар таърих мафҳум дар зеҳни ҷамъиятӣ нақши назаррас дорад ва ба ташаккули ҳақиқати таърихӣ, этникӣ ва фарҳангии тоҷикон таъсири амиқ мерасонад.

Мақсади ин мақола таҳлили таърихӣ, фарҳангӣ ва идеологии мафҳуми “Ман ориёиям” ва баррасии ҷойгоҳи он дар шаклгирии ҳувияти миллӣ дар ҷомеаи тоҷик мебошад. Барои ин мақсад мо ба сарчашмаҳои таърихӣ, таҳқиқоти антропологӣ, таҷрибаи давлатсозӣ ва фарҳанги умумимиллӣ такя мекунем.

Истилоҳи “ориё” (санскрит: ārya, авастоӣ: airya) дар сарчашмаҳои қадим бештар маъноҳои ахлоқӣ-ижтимоӣ дошт, на қавмӣ-динӣ. Дар Авасто ва Ведаҳо калимаи “ариа/орӣ/ориё” маънои “номусдор”, “озода”, “ошно ба қонун” ва “шаҳрдор”-ро ифода мекард. Аз ин рӯ, дар давраи бостон ин истилоҳ на гурӯҳи мушаххаси этникӣ, балки як типи фарҳангӣ ва иҷтимоиро муайян мекард, ки ба ҷомеаи меҳнаткаш, кишоварз ва шаҳрнишин тааллуқ дошт.

Бо гузашти вақт ин вожа ба ҳайси нишони мансубият ба тамаддуни эронии қадим истифода шуд. Дар сарчашмаҳои таърихии асрҳои миёна низ мафҳуми ориёӣ ба аҳолии эронитабор, аз ҷумла ниёгони тоҷикон нисбат дода мешуд. Аз ин дидгоҳ истилоҳ решаи воқеии таърихӣ дорад, вале мафҳуми сиёсӣ ва халқияти он дар давраҳои баъдӣ ташаккул ёфтааст.

Аксари муҳаққиқони шарқшинос аз Э. Браун то В. Бартолд таъкид кардаанд, ки тоҷикон бо забони форсии тоҷикии худ ва фарҳанги эронӣ, аз ҷумла осори эпикии “Шоҳнома”, суннатҳои зардуштӣ ва анъанаҳои дорои субстрати ориёӣ, бе шубҳа яке аз рукнҳои асосии тамаддуни ориёӣ мебошанд.

Бештари муҳаққиқон таърихи тоҷиконро дар сарзаминҳои Бохтар, Суғд, Фарғона, Ҳирот ва Балх ҳамчун марказҳои тамаддуни эронии мустақил арзёбӣ мекунанд. Ин минтақаҳо маҳз он муҳити таърихие буданд, ки дар онҳо зеҳни ориёӣ аз анъанаҳои меҳнат то урфу одат ва низомҳои ҳуқуқӣ ташаккул ёфт.

Дар давраи шӯравӣ истилоҳи “ориёӣ” бештар хусусияти илмӣ ва филологӣ дошт. Танҳо аз охири садаи XX бо эҳёи худшиносии миллӣ ва барқароршавии истиқлолият мафҳум дар гуфтори сиёсӣ, фарҳангӣ ва иҷтимоӣ густариш ёфт.

Истифодаи васеи ибораи “Ман ориёиям” аз солҳои 1990 ба ин сӯ бештар ба эҳсоси ниёгондӯстӣ, ифтихор аз гузашта, ҷустуҷӯи реша ва таҳкими рӯҳияи миллӣ иртибот гирифт.

“Ман ориёиям” дар шуури ҷамъиятӣ то ҷое ба сифати як формулаи худшиносӣ ҷой гирифтааст. Ин ибора эҳсоси пайвастагии тоҷикон бо таърихи 3000–4000-солаи фарҳангии минтақа,, ифтихор аз фарҳанги эронӣ ҳамчун муҳаррики аслии тамаддуни маҳаллӣ,эҳёи арзишҳои ахлоқии ориёӣ, мисли ростӣ, меҳнатдӯстӣ, адолат, некандеширо таҷассум мекунад.

Аз ин рӯ, мафҳуми “ориёӣ” дар ин ҷо на ҳамчун даъвои бартарии қавмӣ, балки ҳамчун рамзи ҳувияти фарҳангӣ ва таърихии тоҷикон истифода мешавад.

Таҳлилҳо нишон медиҳанд, ки ҷавонони тоҷик истилоҳи “ориёӣ”-ро бештар бо мафҳумҳои ифтихор аз насл, таърих ва забони модарӣ, эҳтиром ба арзишҳои фарҳанги суннатӣ, ангезаи иштирок дар рушди ҷомеа, эҳсоси ягонагӣ ва пайванди умумимиллӣ мепайвандаднд.

Ин раванд нишон медиҳад, ки мафҳуми “Ман ориёиям” дар ҷомеаи муосир ба унвони унсури худбаҳодиҳӣ фаъол истифода мешавад.

Давлати Тоҷикистон дар баробари нигоҳдории арзишҳои миллӣ ва таърихӣ, ба таҳкими ҳувияти фарҳангӣ таваҷҷуҳи хос зоҳир мекунад. Дар ин раванд мафҳуми ориёӣ ҷойгоҳи муҳим пайдо кардааст. Пешбурди ҷашнҳои Наврӯз, Рӯзи Забони давлатӣ, ҷашни Сада, таҷлили 5000-солагии Саразм, 3000-солагии Ҳисор ва дигар чорабиниҳои фарҳангӣ ба арзишҳои ориёии тамаддун такя мекунад. Ин ҷашнҳо на танҳо рамзи пайвастагии таърихӣ, балки василаи эҳёи анъанаҳои хирадмандонаи ниёгон мебошанд.

Забони тоҷикӣ, ки шохаи мустақили забонҳои эронӣ мебошад, яке аз асоситарин нишондиҳандаҳои “ориёият”-и тоҷикон дониста мешавад. Забон на танҳо воситаи иртибот, балки чун рамзи идомаи таърихӣ, наслӣ ва фарҳангӣ амал мекунад.

Дар заминаи забони тоҷикӣ мероси “Шоҳнома”, рубоиёти Хайём, ғазалиёти Ҳофиз, осори Рӯдакӣ ва даҳҳо нобиғагони адабиёти форсӣ-тоҷикӣ реша гирифтааст, ки ин худ аз таърихи чандҳазорсолаи тамаддуни ориёӣ шаҳодат медиҳад.

Дар оянда эҳтимол аст, ки мафҳуми “ориёӣ” ба шаклҳои нав — аз тарғиби фарҳанги моддӣ (либоси миллӣ, мусиқӣ, ҳунарҳои мардумӣ) то тарғиби рамзҳои фалсафӣ (ахлоқи ориёӣ, оини меҳр, фарҳанги меҳмоннавозӣ) такмил ёбад. Ин раванд ба ташкили ҳувияти миллии динамикӣ ва мувофиқ ба ҷаҳони муосир мусоидат мекунад.

Мафҳуми “Ман ориёиям” имрӯз на танҳо як ибораи рамзӣ, балки бахши муҳими ҳувияти миллӣ, фарҳангӣ ва таърихии тоҷикон гардидааст. Он аз як сӯ ба решаҳои чандҳазорсолаи фарҳанги эронӣ такя мекунад, аз сӯи дигар дар даврони муосир ҳамчун манбаи худшиносӣ, ифтихор ва муттаҳидии ҷомеа хизмат менамояд.

Бо вуҷуди ин, истифодаи мафҳум бояд ба меъёрҳои илмӣ, таҳлили воқеӣ ва эҳтироми гуногунрангии фарҳангии ҷомеа такя кунад. Дар сурати истифодаи дуруст, “ориёият” метавонад ҳамчун манбаи устувори худшиносии миллӣ ва василаи таҳкими ҳувияти тоҷикон дар ҷаҳони муосир боқӣ монад.

Неъматзода Оқилҷон-Сардори шуъбаи тайёр кардани кадрҳои илмӣ